Cộng đồng người Thái tại Việt Nam
Nguyễn Văn Huy

"...số người sử dụng ngôn ngữ Thái tại Việt Nam gồm 8 sắc tộc : Thái, Tày, Nùng, Lào, Lự, Giáy, Sán Chay và Bố Y..."
 


Thái là một trong 54 cộng đồng sắc tộc cấu thành dân tộc Việt Nam, dân số hiện nay trên 1,3 triệu người và sống xen kẽ với các sắc tộc khác trên một địa bàn rộng lớn, chủ yếu trong 30 huyện vùng trung du và thượng du Tây-Bắc và Tây Thanh Nghệ, thuộc các tỉnh Sơn La, Lai Châu, Yên Bái, Thanh Hóa, Nghệ An, Ḥa B́nh...

Thái (đọc đúng âm là Thảy) có nghĩa là "người tự do". Theo tiếng Hoa, Thái có nghĩa là "lớn", sau đó c̣n có nghĩa là "sáng" hay "trắng" (người Thái thích mặc quần áo màu trắng nên người Hoa đặt tên Bạch Y). Tại Việt Nam, người Thái sinh sống bên tả ngạn sông Hồng gọi là người Tày, hay Thổ ; bên hữu ngạn là Thảy, hay Thái. Thảy hay Tày đều là cách phát âm trại ra mà thôi. Người Thái sống bằng nghề nông, trồng lúa nước trên các triền núi, bắp, đậu và chăn nuôi gia súc lấy thịt, phụ nữ Thái rất có khiếu về các nghề thủ công như dệt vải, trang sức và mây tre.

Sự có mặt của cộng đồng người Thái tại Việt Nam đă có từ lâu đời. Sử sách Việt Nam cho biết vào thời Lư, đạo Đà Giang, nơi sinh trú của những nhóm người Thái, c̣n gọi là man Ngưu Hống đến từ phương Bắc (Vân Nam), đă triều cống lần đầu tiên vào năm 1067. Trong thế kỷ 13, người Ngưu Hống kết hợp với người Ai Lao chống lại nhà Trần và bị đánh bại năm 1280, lănh tụ Trịnh Giác Mật đầu hàng, xứ Ngưu Hống bị đặt dưới quyền quản trị trực tiếp của quan quân nhà Trần. Năm 1337 lănh tụ Xa Phần bị giết chết sau một cuộc xung đột, xứ Ngưu Hống bị sát nhập vào lănh thổ Đại Việt và đổi tên thành Mương Lễ, hay Ninh Viễn (Lai Châu ngày nay) và giao cho họ Đèo cai quản. Năm 1431 lănh tụ Đèo Cát Hăn, người Thái Trắng tại Mương Lễ, nổi lên chống triều đ́nh, chiếm hai lộ Qui Hóa (Lào Cai) và Gia Hưng (giữa sông Mă và sông Đà), tấn công Mương Mỗi (Sơn La) nhưng bị đánh bại năm 1432, Mương Lễ đổi tên thành châu Phục Lễ và giao cho Đèo Mạnh Vương (con của Đèo Cát Hăn) làm tri châu. Năm 1466, lănh thổ của người Thái được tổ chức lại thành vùng (thừa tuyên) Hưng Hóa, gồm 3 phủ : An Tây (tức Phục Lễ), Gia Hưng và Qui hóa, 4 huyện và 17 châu.
 

Thái trắng

Thái đỏ


Những lănh tụ Thái chịu qui phục (gọi là phụ đạo) được phép cai quản một số lănh địa và trở thành giai cấp quí tộc của vùng đó : ḍng họ Đèo cai quản các châu Lai, Chiêu Tấn, Tuy Phụ, Hoàng Nham ; ḍng họ Cầm các châu Phù Hoa, Mai Sơn, Sơn La, Tuần Giáo, Luân, Ninh Biên ; ḍng họ Xa châu Mộc ; ḍng họ Hà châu Mai , ḍng họ Bạc châu Thuận ; họ Hoàng châu Việt...

Cũng nên biết "họ" của người Thái gồm các tên như sau (theo thứ tự abc) : Bạc, Bế, Bua, Bun, Cà (Hà, Kha, Mào, Sa), Cầm, Chẩu, Chiêu, Đèo, Điều, Hà, Hoàng, Khằm Leo, Lèo, Lềm (Lâm, Lịm), Lư, Ḷ (Lô, La), Lộc, Lự, Lượng (Lương), Manh, Mè, Nam, Nông, Ngần, Ngưu, Nho, Nhật, Panh, Pha, Phia, Ph́a, Quàng (Hoàng, Vàng), Quảng, Sầm, Tạ, Tày, Tao (Đào), Tạo, Ṭng (Tọng), Vang, V́ (Vi), Xa (Sa), Xin.

V́ địa bàn cư trú của người Thái có vị trí chiến lược quan trọng, gọi là vùng phên dậu, bất cứ chính quyền đồng bằng nào cũng muốn gây ảnh hưởng trên cộng đồng người Thái để lập căn cứ điểm chống lại những thế lực khác như trong các thời quân chủ, thực dân và cộng sản.

Năm 1841, trước sự đe dọa của người Xiêm La, triều đ́nh nhà Nguyễn kết hợp ba châu Ninh Biên, Tuần Giáo và Lai Châu bên bờ tả ngạn sông Mekong thành phủ Điện Biên. Năm 1880, phó lănh sự Auguste Pavie nhân danh triều đ́nh Việt Nam phong cho Đèo Văn Trí chức tri phủ cha truyền con nối tại Điện Biên ; sau khi giúp người Pháp xác định khu vực biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc và Lào, Đèo Văn Trí được cử làm quan đạo Lai Châu, cai quản một lănh thổ rộng lớn từ Điện Biên Phủ đến Phong Thổ, c̣n gọi là xứ Thái. Tháng 3-1948, lănh thổ này được Pháp tổ chức lại thành Liên bang Thái tự trị, qui tụ tất cả các sắc tộc nói tiếng Thái chống lại phe Việt Minh.

Để lấy ḷng các sắc tộc thiểu số miền Bắc, Hồ Chí Minh cũng bắt chước người Pháp thành lập các khu tự trị như Khu tự trị Thái Mèo (ngày 29-4-1955) cùng với hai vùng tự trị khác : Việt Bắc và Lào Hạ Yên. Tất cả đều bị giải tán năm 1958 v́ tại nhiều nơi các sắc tộc thiểu số đă tự động sát nhập vào lănh thổ Trung Quốc. Giai cấp quí tộc Thái bị xóa bỏ. Trong cuộc xung đột biên giới năm 1979, Trung Quốc kêu gọi cộng đồng người Thái sinh trú tại thị xă Sơn La và các huyện Thuận Châu, Sông Mă, Mai Sơn (tỉnh Sơn La) ; thị xă Điện Biên Phủ và các huyện Phong Thổ, Điện Biên, Tuần Giáo (Lai Châu) ; Mai Châu (Ḥa B́nh) ; Quan Hóa, Thường Xuân, Bá Thước (Thanh Hóa) ; Tương Dương (Nghệ An) nổi lên chống lại Việt Nam.

Chính v́ những quan hệ phức tạp trong quá khứ mà cộng đồng người Thái cho đến nay vẫn chưa có một chỗ đứng b́nh thường trong xă hội Việt Nam. Từ sau 1975, đặc biệt là giai đoạn từ 1977 đến 1978, cộng đồng người Thái di cư - khoảng 10.000 người, sinh sống tại xă Tùng Nghĩa, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng - bị t́nh nghi cấu kết với lực lượng Fulro địa phương để thành lập tiểu đoàn Đồng Khởi, do Vi Hữu Bằng chỉ huy, chống lại chính quyền cộng sản Việt Nam. Một số khác bị t́nh nghi móc nối với những thành phần Thái vùng Tây-Bắc và Tây Thanh Hóa để thành lập "vương quốc Thái", hoặc t́m đường trốn ra nước ngoài cấu kết với "bọn phản động lưu vong chống lại chính quyền cách mạng Việt Nam".
 

Múa xoè


Từ 1986 đến nay t́nh h́nh an ninh chính trị trên vùng Thái đă được ổn định nhưng chính quyền cộng sản vẫn lo sợ mọi h́nh thức tiếp cận của người nước ngoài với cộng đồng người Thái địa phương, nhất là bởi những nhóm Thái hải ngoại (khoảng 20.000 người, sinh sống tại 18 quốc gia trên thế giới, đông nhất là tại Pháp : khoảng 7.000 người và Hoa Kỳ : khoảng 6.000 người) dưới các h́nh thức như du lịch, thăm gia đ́nh, viện trợ nhân đạo, nghiên cứu văn hóa, giúp đỡ kinh tế, chữa bêïnh, xóa đói giảm nghèo... Hà Nội c̣n tố cáo nhiều nhóm Thái ở nước ngoài, như trung tâm Thái học ở Iowa, hội người Thái ở Texas, hội người Thái tị nạn tại Pháp, đă có những liên hệ với vùng Thái, đặc biệt là sự h́nh thành cộng đồng người Thái theo đạo Tin Lành (hiện nay có trên 10 mục sư gốc Thái). Ngành Thái học cũng bị nghi ngờ, v́ có sự tham gia của 25 tổ chức thuộc các trường đại học, các trung tâm văn hóa, khoa học, xă hội của Thái Lan, Pháp, Mỹ, Anh, Australia, Đức, Trung Quốc, muốn giúp phổ biến chữ Thái.

Cũng nên biết số người sử dụng ngôn ngữ Thái tại Việt Nam gồm 8 sắc tộc : Thái, Tày, Nùng, Lào, Lự, Giáy, Sán Chay và Bố Y, và cộng đồng nói ngôn ngữ Thái trên thế giới hiện nay trên 80 triệu người, trải rộng từ Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Thái Lan, Myanmar, Ấn Độ đến Malaysia.
 

*


Người Thái tại Việt Nam hiện nay được phân chia làm ba ngành (theo màu y phục), mỗi ngành có nhiều nhóm :

- Ngành Thái Trắng (Táy Đón hay Táy Khao) cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai Châu và một số huyện tỉnh Sơn La (Quỳnh Nhai, Bắc Yên, Phù Yên). Ở Đà Bắc thuộc Hà Sơn B́nh, có nhóm tự nhận là Táy Đón, được gọi là Thổ. Ở vùng Văn Bàn, Dương Quỳ thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn, có một số Thái Trắng chịu ảnh hưởng đậm của văn hóa Tày. Ở Sapa, Bắc Hà, nhiều nhóm Thái Trắng đă Tày hóa. Tổ tiên họ là người Bạch Y (có mặt trên lănh thổ Trung Quốc cách đây 3.000 năm), đă từng thành lập vương quốc Nam Chiếu (Nanzhao) và đánh thắng nhà Đường vào thế kỷ 8, thành lập vương quốc Đại Lư vào thế kỷ 10, nhưng bị đế quốc Mông Cổ (nhà Nguyên) đánh bại vào thế kỷ 13 và đă di dân xuống phía Nam đến Vân Nam và các vùng trung du và thượng du Tây-Bắc Việt Nam. Người Thái Trắng đă có mặt dọc hữu ngạn sông Hồng và tỉnh Lai Châu từ thế kỷ 13 và làm chủ Mường Lay thế kỷ 14, một bộ phận di cư xuống Đà Bắc (Hà Sơn B́nh) và Thanh Hóa thế kỷ 15.

- Ngành Thái Đen (Táy Đăm) đến Việt Nam vào đầu thế kỷ 11 và 12). Địa bàn cư trú của nhóm này tập thuộc tỉnh Lai Châu (Điện Biên, Tuần Giáo). Các nhóm Tày Thanh (Man Thanh), Tày Mười, Tày Khăng ở miền Tây Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh cũng mới từ mạn Tây Bắc chuyển xuống cách đây vài ba trăm năm và bị ảnh hưởng bởi văn hóa và nhân chủng của cư dân địa phương và Lào. Nhóm Tày Thanh từ Mường Thành (vùng Điện Biên) đi từ Lào vào Thanh Hóa và tới Nghệ Tĩnh định cư cách đây hai ba trăm năm, nhóm này gần gũi với nhóm Thái Yên Châu (Sơn La) và chịu ảnh hưởng văn hóa Lào.

- Ngành phức hợp, c̣n gọi là Thái Đỏ, gồm nhiều nhóm khác nhau cư trú chủ yếu ở một số huyện như Mộc Châu (Sơn La), Mai Châu (Hà Sơn B́nh) và các huyện miền núi Mường Khọng (Thanh Hóa) và Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Con Cuông, Tương Dương (Nghệ Tĩnh).

Tuy được chia ra thành nhiều ngành, các nhóm Thái ở Việt Nam không ai muốn nhận ḿnh là Thái Trắng, Thái Đen hay Thái Đỏ, mà muốn được nh́n nhận là Thái Mường Lay, Mường La, Mường Tấc, v.v., v́ đó là những trung tâm mà tổ tiên họ đă xuất phát. Những nhóm Thái khác c̣n cho biết nguồn gốc xuất thân của họ là từ vùng Điện Biên, tức các huyện Mường Thẻn, Mường Thoong Nọi Nũ...

Nguyễn Văn Huy

[BANTIN]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ BẢN TIN PHV
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 05/13/06