PHO TƯỢNG QUAN ÂM

Nguyễn Duy Chính

 

(Nguyên tác Triển Ngọc Quan Âm của Lâm Ngữ Đường)

Vượt qua được ba chặng sông Trường Giang lên mạn ngược quả thật kinh tâm động phách, nguy hiểm vạn phần. Dẫu sao cuối cùng tôi cũng đến được phủ đệ của viên tri phủ từ quan về ở ẩn nơi đây. Ông này là người nổi danh trong giới sưu tầm cổ ngoạn, bút thiếp và tranh vẽ. Có người bảo rằng khi c̣n tại quyền, ông ta lắm phen lợi dụng thế lực để cưỡng đoạt nhiều món đồ cổ quí giá. Mỗi khi ông ta chủ tâm lấy món ǵ, dù đồng khí hay tự họa, nếu dùng tiền mua không xong th́ phải đủ mọi cách có bằng được mới thôi. Người ta kể rằng nhà kia không chịu bán một món đồ đồng đời Thương, ông ta đă làm cho họ phải nhà tan, người chết. Những điều ấy thật khó mà kiểm chứng, hoặc có khi v́ ghét bỏ mà người ta bịa đặt không chừng, nhưng tính thích đồ cổ như chính mạng ḿnh của ông ta th́ ai cũng biết. Vả lại, trong bộ sưu tập của ông ta có những món trên đời hiếm thấy.

Viên hưu quan tiếp tôi tại căn pḥng phía Tây. Đi qua ba dẫy nhà mới đến khách sảnh. Pḥng khách của một người chuyên về cổ ngoạn mà sao chẳng có món ǵ đặc biệt ngoài những bàn ghế bằng gỗ gụ, trên mặt lót da báo. Nhưng toàn cục xem ra đầy vẻ phong nhă, giản phác chứng tỏ chủ nhà là người có khí tượng cao nhân. Tôi vừa tiếp chuyện, vừa quan sát chiếc b́nh màu huyết dụ, cắm một cành mai in lên nền núi cao ngoài song cửa. Sát bên pḥng khách là một vườn hoa.

Viên tri phủ nói năng thật từ ḥa, dễ mến. Có thể v́ tuổi già nên ông không c̣n sắc mắc nhưng cứ như con người trước mặt th́ thật khó mà có thể bảo ông ta tàn nhẫn như lời đồn. Ông ta tiếp tôi chẳng khác ǵ một người bạn cũ đến thăm. C̣n tôi th́ hơi nóng ruột v́ những ǵ tôi dặn người giới thiệu tôi chuyển lời sao măi không thấy nhắc tới, hay vị hưu quan v́ tuổi già nên đă lẫn rồi chăng?

Tôi quả thực kính trọng con người này, dám về đây tự cất một căn nhà để tiêu dao ngày tháng. V́ thế tôi không thể đường đột mà chỉ lịch sự khen qua về những đồ cổ quí giá ông đă sưu tầm được mà thôi. Ông lăo mỉm cười:
- Hôm nay th́ người ta bảo là của tôi, nhưng một trăm năm sau th́ lại về tay người khác rồi. Ông xem, có nhà nào mà giữ được một món đồ đến hơn trăm năm đâu. Đồ cổ cũng có số mệnh của nó, nếu nó biết, hẳn nó cũng cười chúng ta đấy.
Nói đến đây, dường như thú vị, ông già lấy ra một cái tẩu thuốc ngậm trên môi.
- Thật thế ư?
Không buồn lấy tẩu thuốc xuống, ông ta ậm ừ:
- Đương nhiên là thế.
Tôi e dè hỏi lại:
- Ngài nói như thế là nghĩa làm sao?
- Bất cứ món nào, hễ là đồ cổ đều có nhân cách riêng, sinh mệnh riêng.
- Tiên sinh nói vậy chẳng lẽ nó cũng có linh hồn ư?
Ông già hỏi ngược lại:
- Thế theo ông th́ linh hồn là cái ǵ? Linh hồn chẳng qua là nói về cái đời sống, mà hễ có đời sống th́ hẳn có linh hồn. Ví thử như một nghệ phẩm, người nghệ sĩ đem hết sức tưởng tượng và sinh lực của ḿnh dồn vào đó, có khác ǵ người mẹ đem khí huyết của ḿnh nuôi cái bào thai. Một khi sinh lực người nghệ sĩ đem vào tác phẩm, th́ tác phẩm đó ắt có sinh mệnh, c̣n hoài nghi ǵ nữa? Có khi v́ sinh mệnh của tác phẩm mà người nghệ sĩ phải mất mạng như trường hợp pho Triển Ngọc Quan Âm của tôi.

Tôi vốn dĩ chỉ muốn đến xem một bức viết danh quí, trước nay chẳng hề nghe nói đến Triển Ngọc Quan Âm, mà nói đúng ra chẳng mấy ai biết. Tôi chỉ vô t́nh hỏi không ngờ lại được nghe một câu chuyện lạ lùng. Khi ông ta nói về lịch sử của pho tượng này, tôi thật cũng chưa biết ông ta nói ǵ, nhưng cốt ư đến xem chữ nên t́m cách quay trở lại đề tài. Tôi chỉ tay lên một bức thủ cảo:
- Đương nhiên là trong tác phẩm phải thể hiện được phần nào con người của tác giả, và đó chính là một phần của con người lưu cho hậu thế rồi c̣n ǵ.
- Ong nói không sai, cái ǵ tốt đẹp cũng c̣n lại cái sinh mệnh cũng như nghệ gia có con có cháu vậy.

Viên tri phủ khi nói tới đây xem chừng tin vào quan điểm của ḿnh lắm.
- Nếu như trong khi sáng tạo tác phẩm, nghệ gia phải hi sinh tính mạng của ḿnh th́ đó là trường hợp pho tượng ngọc của tiên sinh chăng?
- Pho tượng Quan Âm th́ t́nh trạng lại đặc biệt, tác giả không chỉ v́ tác phẩm mà chết, nhưng cái chết của ông ta thật cũng xứng đáng v́ hoàn thành được một tác phẩm như thế rồi nằm xuống th́ cũng không uổng một đời.
Ngưng lại một chút, ông ta nói tiếp:
- Nếu ông xem pho tượng này th́ sẽ cảm thấy như v́ tác phẩm mà ông ta sinh ra, rồi cũng v́ tác phẩm mà phải hi sinh tính mệnh. Nếu không như thế, thật không thể nào hoàn thành được tác phẩm này.
- Nếu thế ắt hẳn phải là một vật quí giá phi thường, chẳng hay chúng tôi có duyên được xem chăng?
Tôi phải khẩn khoản đến nửa ngày, ông lăo mới bằng ḷng cho tôi xem.
Những đồ trân quí, ông ta để trên lầu hai, c̣n riêng pho tượng ngọc th́ để tận lầu ba.
- Tác giả của nó là ai vậy? Pho tượng nhỏ được khắc bằng một khối ngọc cực kỳ trong trắng, đặt trên một cái bệ bằng ngọc xanh trong một cái hộp pha lê ngay giữa lầu ba, chung quanh có song sắt đúc hoa nặng nề, không ai lay nổi.
- Ông thử đi ṿng quanh mà xem, mắt pho tượng lúc nào cũng nh́n theo ông đấy.
Nghe ông ta nói, pho tượng này quả thực lạ thường. Tôi đi quanh một ṿng, mắt pho tượng đích thực lúc nào cũng theo dơi tôi không ngoa. Thế nhưng h́nh dáng Quan Âm thật buồn, tưởng như diễn tả đúng vào lúc đang toan bay lên, một tay giơ cao, đầu hơi ngửng về phía sau, một tay phải đưa ra phía trước, linh động chẳng khác ǵ một nữ nhân ḥa ái trong lúc thương tâm, tựa như Quan Âm bồ tát sắp bay lên trời c̣n cố giơ tay ban phúc cho chúng sinh. Thế nhưng nh́n vào khuôn mặt th́ không cảm thấy h́nh ảnh giáng phúc. Một pho tượng chỉ cao mười tám phân, mà người điêu khắc nên nó có thể làm cho kẻ xem khó có thể quên v́ ngay cả y phục cũng đặc biệt sáng tạo.
- Tại sao người ni cô lại có được pho tượng này?
- Ông nh́n kỹ tư thế của điêu tượng này, trong đôi mắt chứa đầy yêu thương, sợ hăi, thống khổ.
Nói tới đây ông ta ngưng lại một chút, rồi thốt nhiên tiếp:
- Thôi ḿnh xuống dưới lầu, tôi sẽ kể cho ông nghe từ đầu đến cuối.


*
* *

Người ni cô ấy tên là Mỹ Lan, khi sắp chết mới kể câu chuyện này. Cũng có thể bà ni cô trụ tŕ thuật lại cho tôi không hoàn toàn đúng, có thêm thắt cho câu chuyện thêm sinh động nhưng viên tri phủ ngoài việc đổi một số tên đất, xác quyết với tôi chuyện này không sai. Cũng theo như bà trụ tŕ, người ni cô này trầm mặc, ít nói, khi c̣n sống chẳng truyện tṛ với ai bao giờ.

Vào khoảng hơn một trăm năm trước, Mỹ Lan khi ấy là một thiếu nữ đang tuổi thanh xuân, sống trong trạch đệ quan trấn thành Khai Phong. Nàng vốn là con gái duy nhất của Trương thượng thư, xinh đẹp bội phần. Cha cô là người cực kỳ nghiêm chính, nhưng với con lại cưng chiều vô cùng. Cũng như bao nhiêu quan to thời đó, trong gia phủ có rất nhiều họ hàng thân thích ở, người nào biết chữ th́ làm việc quan, người nào dốt nát th́ làm việc nhà.

Một hôm, có một đứa cháu họ xa đến Trương phủ. Tên anh ta là Trương Bạch, rất thông minh, hoạt bát đầy vẻ tinh anh. Tuy mới mười bảy tuổi nhưng thân h́nh cao lớn, ngón tay búp măng dài, không có vẻ nào một cậu bé nhà quê. Cả phủ ai cũng mến anh ta nhưng ngặt v́ không biết chữ nên phu nhân giao cho Trương Bạch việc tiếp khách.
Anh ta hơn Mỹ Lan một tuổi, cả hai đều c̣n trẻ con, thường hay chơi đùa với nhau. Trương Bạch hay kể chuyện đồng quê cho Mỹ Lan nghe và cô nàng thích lắm. Qua độ hơn mười ngày, mọi người đă bớt vồn vă, phần v́ chàng ta tính t́nh lạ lùng thích t́m nơi cô tịch, phần khác lơ đễnh hay quên việc, nên thường bị mắng. V́ thế phu nhân cho anh ta ra coi vườn và xem chừng Trương Bạch thích việc này hơn.
Trương Bạch vốn là kẻ trời sinh thích sáng tạo, không thích theo lối người thường học hành. Được sống chung với chim chóc, cỏ hoa có vẻ thích thú, vừa đi vừa gọi, tưởng như một v́ chúa tể quần sinh. Nếu không ai để ư đến anh chàng th́ anh ta lại làm được nhiều điều lạ. Không ai dạy mà anh ta biết vẽ. Khi rảnh rỗi anh ta làm được những chiếc đèn lồng tuyệt đẹp, hay lấy đất sét nặn chim nặn thú trông như sống thực.

Đến năm mười tám tuổi, xem ra anh ta vẫn chẳng có ǵ gọi là sở trường. Thế nhưng v́ đâu mà lôi cuốn Mỹ Lan, nàng cũng không biết nữa. Trương Bạch thân h́nh cao ráo, thanh tú, ngoài cha cô ai ai cũng mến gă. Hai anh em họ ngày càng thân nhau, nhưng một điều rơ ràng là hai người cùng họ làm sao có thể lấy nhau.
Một hôm, Trương Bạch nói với phu nhân anh ta muốn đi kiếm nghề để học. Anh ta đă kiếm ra một cửa hiệu bán ngọc khí, và đă nói với người ta để xin học việc. Phu nhân thấy vậy cũng ưng v́ càng ngày anh ta và Mỹ Lan xem càng thân thiết quả không hay. Tuy nhiên Trương Bạch vẫn sống trong phủ, tối tối lại về và càng có nhiều chuyện để kể cho Mỹ Lan nghe.
Phu nhân mới nói với con rằng:
- Mỹ Lan, con và biểu huynh con đều đă lớn khôn, tuy là anh em họ, nhưng hai người không được gặp nhau nữa
. Nghe mẹ dặn, Mỹ Lan càng nghĩ càng buồn. Trước đây nàng chưa bao giờ nghĩ rằng ḿnh đă yêu Trương Bạch. Tối hôm đó, nàng vào hoa viên gặp anh ta. Ngồi dưới ánh trăng, trên một phiến đá, Mỹ Lan nói cho Trương Bạch nghe lời mẹ.
- Này anh Bạch, mẹ em dặn là em không được gặp anh nữa.
Nói đến đây, hai má nàng ửng hồng.
- Đúng rồi, chúng ta đều đă lớn.
Cô gái cúi đầu làm như tự hỏi ḿnh:
- Thế ư, vậy là thế nào?
Trương Bạch choàng một tay qua lưng Mỹ Lan nói:
- Thế có nghĩa là em càng ngày càng làm cho anh say mê, càng ngày càng làm cho anh muốn gặp. Nếu em ở bên cạnh anh, anh thấy vui sướng, nếu em không ở bên anh, anh thấy tịch mịch thê lương.
Mỹ Lan thở dài hỏi lại:
- Thế bây giờ anh vui lắm ư?
Giọng Trương Bạch trở nên tŕu mến:
- Phải rồi. Có em ở bên cạnh, tâm hồn anh xao xuyến khác thường. Mỹ Lan, em là của anh mà anh cũng là của em.
- Chắc anh biết rồi, em không thể nào lấy anh được. Chẳng bao lâu cha mẹ em sẽ gả chồng cho em.
- Đừng em, đừng nói chuyện ấy.
- Thế nhưng anh cũng nên biết như thế chứ.
- Anh chỉ biết cái này thôi.
Nói đến đây Trương Bạch kéo Mỹ Lan vào ḷng:
- Từ thuở khai thiên lập địa, em v́ anh mà sinh ra, anh cũng v́ em mà có mặt trên đời, anh không bao giờ để em đi. Anh yêu em không biết bao nhiêu mà kể.
Mỹ Lan vùng ra khỏi tay Trương Bạch, đi một mạch về pḥng.
T́nh yêu chớm nở trong tuổi thanh xuân thật bồi hồi, mà khi cả hai bên đều hiểu rằng họ ở trong một hoàn cảnh ngang trái th́ lại càng thấy thấm thía mùi vị vừa ngọt ngào, vừa đắng cay. Đêm hôm ấy, Mỹ Lan trằn trọc, khi th́ nghĩ đến lời mẹ dặn, khi th́ nhớ lại những ǵ Trương Bạch nói với ḿnh lúc ban chiều, như chỉ một đêm mà nàng trở nên khác hẳn. Hai người càng muốn thoát ra khỏi sợi dây ái t́nh, càng thấy ḿnh bị trói chặt. Cả hai cùng cố tránh mặt nhau. Ba ngày sau, Mỹ Lan e e ấp ấp đến kiếm Trương Bạch. V́ hai người chỉ lén gặp nhau, lửa t́nh càng thêm mănh liệt. Hôm ấy, ái t́nh của tuổi xuân, êm đềm của nuối tiếc, sâu xa của thề nguyền, ngọt ngào hơn, mà cũng đắng cay hơn. Hai người cùng biết rằng họ không thể nào cưỡng lại được quyền của đấng sinh thành. Nhưng họ không biết phải làm ǵ, chỉ biết yêu.

Cứ như phong tục thời ấy, cha mẹ Mỹ Lan ngấm nghé một thư sinh cho con nhưng nàng cực lực từ chối. Có lần nàng c̣n nói nàng không muốn lấy chồng khiến cho mẹ nàng giật ḿnh. Nhưng Mỹ Lan tuổi cũng c̣n nhỏ, nên hai ông bà cũng có ư muốn để nàng ở nhà thêm vài năm.
Trong thời gian ấy, Trương Bạch vẫn tiếp tục đi học nghề. Trong nghề khắc tượng, anh ta cảm thấy ḿnh có thiên tư, chẳng khác ǵ một người được sinh ra để làm việc này, nên chẳng bao lâu đă trở thành một người thợ xuất sắc. Anh ta mê điêu khắc lạ lùng, mỗi khi làm việc quên ăn quên ngủ, ngay cả những chỗ tỉ mỉ nhất cũng thập toàn thập mỹ, khiến cho ông thầy dạy cũng phải kinh ngạc. Những nhà phú quí càng ngày càng đến đặt mua nhiều hơn. Một hôm, nhân lễ thọ của hoàng hậu, cha Mỹ Lan quyết định dâng một lễ vật tuyệt hảo, nên t́m được một khối ngọc lớn, loại thượng đẳng. Theo ư của phu nhân, ông tự ḿnh đem đến nơi Trương Bạch làm việc nói rơ nguyên nhân. Khi xem những tác phẩm của anh ta, ông càng thán phục.
- Này cháu, đây là một lễ vật dâng lên hoàng hậu, nếu cháu làm khéo, ta sẽ thưởng một món tiền lớn.
Trương Bạch xem kỹ khối ngọc, lấy tay vuốt ve tảng đá chưa từng đẽo gọt, trong ḷng vui sướng vô cùng. Chàng nói rằng đă lâu vẫn mong có cơ hội tạc một pho tượng Quan Âm, và tin rằng sẽ hoàn thành một nghệ phẩm cổ kim chưa từng có.
Trong khi điêu khắc, Trương Bạch không cho ai xem và khi xong, quả nhiên pho tượng Quan Âm là một tác phẩm tuyệt hảo, đúng qui củ từ xưa truyền lại. Từ nghi thái, phong tư, chỗ nào cũng hoàn toàn. Hơn nữa chàng c̣n làm được một điều chưa ai có là ở hai tai pho tượng khắc hai ṿng đeo chuyển động được. Trái tai cũng thật tinh xảo, chỗ dày mỏng, chỗ lên xuống chẳng khác ǵ người thật. Thêm một nét, khuôn mặt pho tượng y hệt Mỹ Lan.

Viên thượng thư vui mừng không sao kể xiết. Trong bao nhiêu bảo vật của hoàng cung, không ǵ có thể sánh với pho tượng này. Ông bảo:
- Khuôn mặt cháu khắc sao giống hệt Mỹ Lan.
Trương Bạch đắc ư đáp:
- Dạ đúng vậy. Chính nàng là cảm hứng cho cháu.
Ông quan thưởng cho Trương Bạch một món tiền lớn, rồi tiếp:
- Thôi, từ nay sự thành danh của cháu không c̣n là vấn đề nữa. Ta đă cho cháu cơ hội này, vậy phải biết ơn ta nhé.

Trương Bạch thế là đă nổi tiếng, nhưng điều tâm nguyện của chàng lại chưa thành. Thành danh mà làm ǵ nếụu không có được Mỹ Lan. Chàng biết rằng nguyện vọng ấy không sao thành được, nên làm việc không c̣n hứng thú, nhiều mối hàng lớn cũng chẳng buồn nhận. Chẳng biết sao hơn, ông chủ phường khắc chỉ c̣n có nước thở dài.
Đến nay, Mỹ Lan đă hai mươi mốt tuổi, đáng lẽ phải là tuổi vui tươi của một thiếu nữ chưa chồng. Đúng lúc ấy, có người đă mai mối nàng cho một gia đ́nh rất thế lực, và nàng không c̣n cách ǵ lần khân được nữa. Chẳng bao lâu hai bên đă cử hành lễ đính hôn, trao đổi lễ vật cực kỳ long trọng.
Mỹ Lan và Trương Bạch thất vọng vô cùng, tưởng muốn phát điên nên bàn nhau trốn đi. Mỹ Lan tin rằng tài nghệ của Trương Bạch chắc đủ nuôi thân nên chỉ đem theo một ít tư trang, tính sẽ đi đến một nơi thật xa sinh sống. Hai người định một đêm kia sẽ theo vườn hoa phía sau mà đi. Nào ngờ đêm ấy, một lăo bộc nh́n thấy hai người ở trong hoa viên nên đâm nghi, v́ chuyện hai người th́ cả nhà ai ai cũng rơ. Oâng lăo không muốn để cho phủ quan thượng thư mang tiếng xấu nên ra giữ chặt Mỹ Lan lại. Không cách ǵ hơn, Trương Bạch xô lăo ra. Tuy lảo đăo, lăo nhất định không buông, chàng bèn đấm cho một quả. Oâng ta ngă văng vào ṭa giả sơn, đầu đập vào một cạnh đá, gục xuống tắt thở. Hai người thấy ông ta chết, hoảng sợ vội chạy ngay.
Sáng hôm sau, trong nhà phát hiện hai người tư bôn, ông lăo bộc táng mệnh.
Quan thượng thư giận đến cực điểm:
- Ta nhất định sẽ cho t́m khắp thiên hạ đem chúng nó về giải quan trị tội.

Khi ra khỏi kinh đô, đôi nhân t́nh không dám ngừng bước, cứ đi thẳng nhưng tránh những thành thị lớn. Vượt sông Trường giang, vào đến Giang Nam. Trương Bạch nói với Mỹ Lan:
- Anh nghe nói Giang Tây có nhiều ngọc đẹp.
Mỹ Lan ngần ngừ hỏi lại:
- Anh vẫn c̣n định khắc ngọc sao? Nét khắc của anh ai cũng nhận được, chỉ nh́n qua là biết thôi.
Trương Bạch nói:
- Thế ḿnh chẳng định khắc ngọc kiếm sống là ǵ?
- Đó là chuyện tính khi lăo Đái không chết. Bây giờ ai cũng cho là ḿnh mưu sát lăo. Anh làm việc khác không được sao? Như làm đèn lồng hay nặn đất sét anh vẫn làm thuở nào?
- Chẳng lẽ anh lại làm những việc ấy. Anh đă nổi danh khắc ngọc rồi mà!
- Th́ chính là phiền ở chỗ đó.
- Anh nghĩ rằng ḿnh không nên lo quá. Giang Tây cách kinh đô cả hơn ngh́n dặm, chắc chẳng ai biết đến ḿnh đâu.
- Hay anh đổi cách đi, đừng khắc cái ǵ thật đẹp, chỉ cốt sao bán được là đủ rồi.
Trương Bạch cắn môi, không nói một lời. Chẳng lẽ chàng cũng như bao nhiêu người thợ ngọc tầm thường khác, ẩn tính mai danh, sống thừa sống nhục? Chính ḿnh hủy diệt nghệ thuật của ḿnh chăng? Hay để cho nghệ thuật hủy diệt ḿnh? Quả thực chàng chưa hề nghĩ đến t́nh cảnh này.

Thế nhưng trực giác của đàn bà không sai. Mỹ Lan e rằng điêu khắc những vật tầm thường không hợp ư chồng. Sau khi qua khỏi Trường Giang, một sức mạnh vô bờ lôi cuốn Trương Bạch khiến hai vợ chồng theo đường cái quan đi Giang Tây. Từ Giang Tây họ đi qua những ngọn núi hùng vĩ tỉnh Quảng Đông, qua các đồng bằng. Hai người không ngừng ở Nam Xương mà đi thẳng tới Cát An. Khi tới Cát An, người vợ lại năn nỉ xin chồng cải trang. Xứ Giang Tây nổi tiếng về đất sét, có những đồ sứ tuyệt đẹp. Nhưng làm đồ sứ Trương Bạch cũng không hài ḷng, chàng nói:
- Nếu có làm đồ sứ, người ta cũng nhận ra tài của anh. Ở đây có làm đồ ngọc chắc cũng không sao đâu
. Lời đề nghị đó ngược với linh tính của đàn bà. Mỹ Lan chẳng biết sao hơn, đành chiều ư chồng. Nàng nói:
- Anh ơi, v́ em trăm lần ngàn lần anh đừng nổi danh nữa nhé. Hai đứa ḿnh hiện đă khổ sở đến mức này, nếu như anh lại nổi danh th́ ḿnh chỉ c̣n có chết mà thôi.
Mỹ Lan sợ mà nói như thế, nhưng nàng cũng hiểu rằng, chồng nàng nếu không hoàn thành những vật thập toàn thập mỹ, th́ đâu chịu cam ḷng.
Chàng là người yêu thích vẻ đẹp, có tŕnh độ nghệ thuật cao siêu, lại tự hào về tác phẩm của ḿnh, thêm ḷng đam mê ngọc khí. Tránh sai dịch bắt bớ hay không là ở chàng. Thật là đầy đắng cay trong cái bi kịch này.

Trương Bạch lấy châu báu của vợ bán đi, mua về đủ các loại ngọc khác nhau mở một tiệm nhỏ. Mỹ Lan xem chồng làm, thường phải nói:
- Thôi đẹp rồi, người khác không ai làm đẹp đến thế đâu. V́ em đi, anh đừng phí công thêm làm ǵ, để vậy thôi.
Trương Bạch chỉ c̣n có nước nh́n nàng mà chua chát mỉm cười. Lúc đầu, chàng chỉ tạc các ṿng đeo tai thường thôi. Thế nhưng mỗi loại ngọc có cái hồn riêng của nó, mỗi loại phải dùng một cách khác nhau. Dùng ngọc khắc ṿng đeo tai, dẫu đẹp mấy cũng chẳng khác ǵ đào tiên cho khỉ hái, không đáng ǵ. Thành thử chàng vẫn lén ( lúc đầu trong ḷng bất an nên chàng phải dấu vợ ) điêu khắc đôi ba vật đẹp tuyệt trần, để lộ chút thiên tài. Vừa làm xong là có người mua ngay, thật là mèo mù vớ cá rán. Mỹ Lan lại cầu khẩn chồng:
- Anh ơi, em lo quá. Tên tuổi anh mỗi lúc lại nổi như cồn. Em lại đang có thai, anh nên giữ ǵn một chút mới phải.
- Có con ư? Thế th́ ḿnh là một tiểu gia đ́nh rồi c̣n ǵ?
Chỉ trong khoảnh khắc, chàng thấy những ǵ Mỹ Lan lo lắng chẳng qua chỉ như người nước Kỷ lo trời sập, lập tức tiêu tan. Mỹ Lan nói một ḿnh:
- Ḿnh sống như thế này thật hạnh phúc.

Những ǵ Mỹ Lan nói không sai. Chỉ một năm sau, danh của tiệm Bảo Ḥa đă vững. Bảo Ḥa là tên cửa hiệu của Trương Bạch. Những người giàu có trong vùng ai cũng lại mua ngọc khí của chàng, cả thành Cát An ai cũng biết. Ngay cả những người từ tỉnh đi ghé ngang qua thấy ngọc đẹp cũng mua.
Một hôm, có một người vào tiệm, nh́n quanh quất một hồi rồi hỏi chàng:
- Có phải ông là Trương Bạch, bà con của Trương thượng thư ở phủ Khai Phong không?
Trương Bạch nằng nặc chối, nói từ trước tới nay chưa tới phủ Khai Phong bao giờ. Người đó có vẻ nghi, chăm chú nh́n Trương Bạch một hồi rồi nói:
- Nghe giọng ông đúng là người phương Bắc, thế ông đă có vợ chưa nhỉ?
- Có vợ hay chưa có vợ liên quan ǵ đến ông?
Mỹ Lan ở trong nhà ghé mắt qua khe cửa ḍ thám. Khi người nọ đi khỏi, nàng cho chồng hay gă là một viên thư lại trong phủ của thân phụ nàng. Chính đồ ngọc của Trương Bạch đă làm lộ thân thế chàng.
Hôm sau, người đó lại đến. Trương Bạch nói:
- Tôi nói cho ông hay, tôi không hiểu ông định làm tṛ ǵ?
- Tốt lắm. Để tôi nói cho ông hay về gă Trương Bạch này. Y phạm tội mưu sát, lại c̣n dụ dỗ tiểu thư con quan Thượng Thư, ăn cắp châu báu vàng bạc. Nếu như ông muốn cho tôi tin ông không phải là Trương Bạch th́ mời bà nhà ra cho tôi xin một chén trà. Nếu như không phải là Trương tiểu thư th́ thôi.
- Tôi mở tiệm ở đây làm ăn đứng đắn, hẳn ḥi. Nếu ông muốn làm phiền tôi, tôi sẽ đuổi ông ra khỏi cửa.
Người nọ cười khẩy một tiếng rồi đi ra. Vợ chồng Trương Bạch vội vàng thu nhặt những ngọc khí và đồ quí giá, thuê một cái thuyền gỗ, trời chưa sáng đă vội vàng ngược gịng sông chèo đi. Lúc đó đứa con mới được ba tháng.
Âu cũng là vận mệnh xui xẻo, hay trời làm ra thế nên đến Cống Huyện th́ đứa nhỏ khởi bệnh, không thể không ngừng lại. Một tháng trời đi thuyền tiền bạc tiêu hết sạch. Trương Bạch đành phải lấy ra một món ngọc khí tuyệt đẹp bán cho một gă lái buôn họ Vương. Đó là một con chó, mắt nửa thức, nửa ngủ.
Tên lái buôn vừa thấy đă reo lên:
- Ôi chà, đây là ngọc của tiệm Bảo Ḥa đây mà ! Không đâu có thể làm được mà cũng không đâu bắt chước được.
Trương Bạch mừng thầm:
- Vâng, tôi mua ở Bảo Ḥa đấy.
Cống Huyện nằm ở chân một dăy núi cao. Lúc đó trời đang mùa đông. Trương Bạch càng thích cảnh trí và không khí trong lành. Hai vợ chồng bàn nhau ở lại đây. Khi đứa nhỏ khỏi bệnh, Trương Bạch lại bắt đầu tính chuyện mở tiệm. Cống Huyện là một thành phố lớn, nên ho đi cách đó chừng hai mươi dặm cho chắc ăn. Trương Bạch bàn với vợ bán đi một món ngọc khí làm vốn. Mỹ Lan hồ nghi hỏi:
- Tại sao anh lại phải bán ngọc?
- Có thế mới đủ tiền mua hàng.
- Kỳ này anh nên nghe lời em, mở một tiệm bán đồ sứ.
- Sao lại ...
Chưa dứt câu, Trương Bạch đă hiểu ư vợ.
- Th́ tại anh không nghe lời em, suưt nữa ḿnh bị bắt. Đồ ngọc với anh chẳng khác ǵ tính mệnh, bộ anh không nghĩ đến vợ con hay sao? Đợi bao giờ êm êm hăy nghĩ tới việc khắc ngọc.
Bất đắc dĩ, Trương Bạch phải mở tiệm bán đồ sứ, bán những tượng đất nung. Chàng nặn vài trăm tượng Phật. Mỗi đầu tháng, khi thấy những lái ngọc đi từ Quảng Châu qua, ḷng chàng lại nao nao nghĩ đến điêu khắc. Khi đi ngang qua các tiệm bán ngọc, nh́n những món đồ xấu xí bày bán, máu nóng lại nổi lên bừng bừng. Về nhà nh́n thấy những tượng đất đang phơi, chàng lấy ngón tay di nát cả.
- Hừ, đất bùn. Ta có thể khắc ngọc mà sao phải đi nặn đất bùn.
Nh́n thấy chồng lên cơn giận dữ, Mỹ Lan sợ lắm vội khuyên:
- Thế anh không sợ chết sao?
Một hôm, gă lái buôn họ Vương gặp Trương Bạch, mời chàng vào nhà uống nước, mong mua thêm được vài món ngọc.Trương Bạch hỏi:
- Ông đi đâu về thế?
- Tôi đi Cát An về đây.
Gă mở bọc ra, nói:
- Này ông xem, đồ của tiệm Bảo Ḥa bây giờ thế này đây.
Trương Bạch lặng thinh không trả lời. Khi gă Vương lôi ra một con khỉ bằng mă năo, chàng la lên:
- Đồ giả rồi.
Gă Vương thở dài:
- Ông nói không sai. Mặt con khỉ chẳng có thần khí. Nghe ông nói, ông có vẻ rành ngọc lắm nhỉ.
Trương Bạch lạnh nhạt đáp:
- Th́ đương nhiên tôi rành.
- A, th́ ra thế. Hôm trước ông có bán cho tôi một con chó, chẳng dấu ǵ ông, tôi bán lời gấp trăm lần. Ông c̣n món nào khác không?
- Để tôi cho ông xem con khỉ bằng mă năo thứ thiệt của tiệm Bảo Ḥa.
Trương Bạch dẫn gă Vương về nhà, cho y xem con khỉ mă năo chàng khắc hồi ở Cát An. Gă lại năn nỉ hết lời để chàng bán lại cho món ngọc đó. Hôm sau, họ Vương đến Nam Xương khoe ầm lên với các bạn ngọc khác là y mua lại được từ tay một gă bán đồ sứ, rồi chép miệng:
- Người như thế mà có những món ngọc đẹp, kể cũng lạ.

Độ sáu tháng sau, ba người nha dịch đến tiệm, đem theo công sự bắt hai vợ chồng giải về kinh đô. Tên bí thư của Trương thượng thư cũng đi theo. Trương Bạch nói:
- Để chúng tôi lấy ít đồ mang theo.
Mỹ Lan cũng tiếp lời chồng:
- Chúng tôi đem ít đồ cho cháu bé.
Rồi dọa thêm:
- Các ngươi đừng quên rằng nó là cháu ngoại quan thượng thư, đi đường nếu nó bệnh, các ngươi phải chịu trách nhiệm.
Những tên nha dịch vốn đă được lệnh quan thượng thư đi đường phải lo cho chu đáo nên đâu dám từ chối. Trương Bạch và vợ ra đằng sau, bọn công sai chờ đằng trước. Quả thực là một cuộc biệt ly đau ḷng. Trương Bạch hôn vợ, rồi hôn con, theo cửa sổ thoát ra ngoài. Mỹ Lan nói vói theo:
- Đời em lúc nào cũng yêu anh, nhưng anh đừng khắc ngọc nữa nhé.
Hai người nh́n nhau một lần cuối. Khi Trương Bạch đă đi khuất, Mỹ Lan mới quay vào. Nàng cố gắng trấn tĩnh, một mặt dọn đồ, một mặt giả vờ nói chuyện với chồng. Nàng ra ngoài giao cho một tên nha dịch bế con rồi quay vào trong. Đến khi bọn công sai khởi nghi, xông vào t́m th́ Trương Bạch đâu c̣n nữa.

Khi Mỹ Lan về đến nhà, mẹ nàng đă mất, cha đă già đi nhiều. Nàng qú xuống xin lỗi cha, nhưng quan thượng thư mặt lạnh như tiền. Chỉ đến khi trông thấy đứa cháu ngoại, ông mới dịu đi một chút. Cũng may, Trương Bạch đă trốn được, chứ nếu như bắt được y, ông cũng không biết xử sao cho phải. Thế nhưng ông vẫn không thể nào tha thứ cho Trương Bạch được v́ y đă làm hỏng đời con ông, làm gia đ́nh ông tan nát.

Qua mấy năm, không ai nghe tin tức ǵ của Trương Bạch cả. Một hôm quan tri châu họ Dương ở Quảng Châu lên kinh đô. Trương thượng thư thiết yến tiếp Dương tri châu tẩy trần. Trong khi hai người đàm đạo, Dương tri châu cho hay ông có mang theo một pho tượng ngọc cực quí giá, không kém ǵ pho tượng Quan Âm mà Trương thượng thư dâng lên hoàng hậu ngày nào. Dáng cũng tương tự, mà nét khắc cũng không sai bao nhiêu. Oâng định dâng lên hoàng hậu để cùng với pho tượng cũ thành một đôi.
Bàn tiệc ai cũng hoài nghi v́ không ai tin có thể có người khắc được pho tượng đẹp như thế. Dương tri châu cao hứng:
- Thế th́ để tôi đem ra mời quí vị coi.
Khi bữa ăn xong, bàn đă dọn dẹp, Dương tri châu sai lính hầu mang ra một hộp gỗ bóng như mun, mở đem pho tượng Quan Âm để trên bàn. Cả pḥng bỗng nhiên không một tiếng động. Chính là pho tượng Quan Thế Aâm đại từ, đại bi với nét buồn mênh mang.
Một t́ nữ vội vàng vào báo cho Mỹ Lan hay. Khi Mỹ Lan từ vườn sau lên thoạt nh́n pho tượng để trên bàn, mặt nàng bỗng xanh như tàu lá. Nàng lẩm bẩm:
- Chàng lại khắc ngọc nữa rồi. Chính là của chàng.
Cố gắng trấn tĩnh, Mỹ Lan lắng nghe xem Trương Bạch c̣n sống hay đă chết.
Một người khách hỏi:
- Chẳng hay người nghệ sĩ ấy c̣n sống chăng?
Dương tri châu đáp:
- Con người ấy kể ra thật là lạ lùng. Y không phải là một thợ ngọc thường. Tôi biết được y là do cô cháu gái kể lại. Khi cháu tôi đi lấy chồng có mượn của nhà tôi một cái ṿng đeo tay cổ. Ṿng này nguyên có một đôi, trên có khắc hai con rồng quấn vào nhau, cực kỳ tinh mỹ. Cô ta sơ ư chẳng may đánh vỡ, sợ lắm v́ không thể nào mua đâu mà đền, mà cũng chẳng có ai khắc đẹp như vậy. Cô ta đi lùng khắp các tiệm bán ngọc, nhưng đâu đâu cũng nói là bây giờ không ai có thể làm được như thế. Không biết sao hơn, cô nàng mới dán giấy khắp phố để t́m người.
Không bao lâu, có một người áo quần lam lũ đến nhận làm. Khi đem chiếc ṿng ra cho y xem, y bảo y có thể làm được và quả nhiên y khắc một chiếc ṿng y hệt chiếc kia. Đó là lần đầu tôi nghe nói đến y.
Sau đó, khi tôi nghe nói hoàng hậu đang đi t́m người nào có thể khắc được một pho tượng giống như pho tượng Quan Âm bà đang có để thành một đôi, tôi nghĩ ngay đến người này. Tôi mua được ở Quảng Châu một khối ngọc tuyệt đẹp nên mời gă ta lại. Khi gă đến, có vẻ như sợ hăi lắm chẳng khác ǵ một tên ăn trộm bị bắt. Tôi phải mất biết bao công phu mới nói cho y hay là muốn khắc một pho tượng Quan Âm. Khi tôi nói về đôi ṿng tai có thể xoay được dường như gă có điều úy kị.
Gă đi chầm chậm ṿng quanh khối ngọc, xem kỹ mọi góc độ một lần. Tôi hỏi: - Ông thấy sao? Khối ngọc này có tốt không?
Anh ta ngẩng đầu nh́n tôi, giọng lộ chút tự kiêu:
- Khối ngọc này dùng được, khắc tốt lắm. Đă bao nhiêu năm nay, tôi đi kiếm một khối ngọc trắng, nay đă thấy đây. Đại nhân, tôi sẽ khắc một pho tượng, nhưng không muốn ai làm rộn - tôi muốn làm ǵ th́ làm, đừng ai quấy rầy tôi.
Tôi dọn cho anh ta một pḥng, trong pḥng chỉ giản dị có một cái giường và một cái bàn cùng các vật dụng cần thiết. Người này lạ thật, chẳng nói chuyện với ai, c̣n có vẻ thô lỗ với những người đem đồ vào cho y.
Khi y bắt đầu vào việc, tưởng chừng như có thần linh nhập vào người. Sau năm tháng làm việc, y cũng không cho tôi ngó tới một lần. Lại thêm ba tháng nữa, y mới đem thành phẩm ra ngoài. Tôi vừa nh́n thấy, chân tay bủn rủn đứng không vững, chẳng khác ǵ quí vị mới rồi. Y nh́n tác phẩm của ḿnh, mặt lộ một vẻ vô cùng kỳ bí. Y nói:
- Đại nhân, tôi muôn vàn cảm tạ ngài. Pho tượng này chính là lịch sử đời tôi.
Tôi chưa kịp đáp lời, gă đă đi mất dạng. Tôi cho người đi t́m nhưng chẳng thấy anh ta đâu, biến mất vô h́nh vô ảnh.
Bỗng một tiếng đàn bà rú lên thảm thiết từ trong nhà đưa ra, nghe rợn người. Tiếng kêu như xé ruột gan, ai nấy đều chết lặng. Lăo thượng thư lật đật chạy vào, Mỹ Lan đă nằm sóng sượt dưới đất. Một người bạn thân cận với gia đ́nh thượng thư, thấy Dương tri châu nghi hoặc, ghé tai nói nhỏ:
- Tiếng kêu đó chính là của tiểu thư Mỹ Lan, con gái quan thượng thư. Tôi có linh cảm rằng, người nghệ sĩ này chẳng ai xa, chính là chồng của tiểu thư tên Trương Bạch.
Khi Mỹ Lan tỉnh lại, nàng chạy ra như mê như tỉnh, vuốt ve pho tượng. Nàng ôm lấy pho tượng vào ḷng, tưởng như ôm Trương Bạch trong tay. Ai ai cũng thấy, khuôn mặt của pho tượng và Mỹ Lan y hệt nhau, chính là một người. Khi Dương tri châu nghe xong câu chuyện, ông nói với Mỹ Lan:
- Này cháu, cháu giữ lấy pho tượng này. Ta kiếm một lễ phẩm khác dâng lên hoàng hậu cũng được. Pho tượng này sẽ làm cháu nguôi ngoai phần nào. Cháu chưa gặp lại chồng, có pho tượng này cũng đỡ nhớ.

Từ ngày đó, mỗi ngày Mỹ Lan thêm tiều tụy, như người nhiễm phải một căn bệnh lạ lùng. Khi ấy, Trương thượng thư chỉ mong t́m ra Trương Bạch, bao nhiêu chuyện cũ bỏ qua hết. Mùa xuân năm sau, Dương tri châu cho người đến báo, ông đă t́m đủ mọi cách mà không sao t́m ra được tung tích của chồng Mỹ Lan.

Hai năm qua, một cơn ôn dịch lan đến toàn thành. Đứa con của Trương Bạch cũng nhiễm bệnh chết. Mỹ Lan cắt tóc, vào một am ni cô xuất gia, chỉ mang theo duy nhất pho tượng Quan Âm. Cứ như bà ni cô trụ tŕ, nàng sống một ḿnh một thế giới riêng, không cho một ai vào pḥng, kể cả chính bà. Bà ni cô cũng kể cho quan thượng thư nghe, đêm đêm nàng hay ngồi viết những lá thư dài đem đốt trước pho tượng. Nàng không tiếp xúc với ai, nhưng tựa hồ rất sung sướng mà cũng chẳng làm hại ai.
Mỹ Lan tu ở đó chừng hai mươi năm th́ chết. Pho tượng Quan Âm bằng xương bằng thịt tuy chết đi nhưng pho tượng ngọc vẫn c̣n lại với nhân gian.

Nguyễn Duy Chính   

[BANTIN]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ BẢN TIN PHV
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 10/28/06