Chân dung nhân vật: Vụ án Lê Văn Duyệt

Trần Văn Chi

 

“Nếu chúng ta bắn vào quá khứ một phát súng lục, th́ tương lai sẽ bắn vào chúng ta một phát đại bác”

(Ngạn ngữ Tây phương)

 

Vụ án Lê Văn Duyệt bắt nguồn từ việc Lê Văn Khôi nổi lên chống triều đ́nh và đưa ḍng họ hoàng tử Cảnh lên thay Minh Mạng. Lúc này Tổng Trấn Lê Văn Duyệt đă mất rồi.

Lê Văn Duyệt sanh thời làm Tổng Trấn Gia Định là người có uy quyền nên ai cũng sợ. Là quan vơ, tánh t́nh nóng nảy, thái độ trước triều đ́nh không thích hợp, nhưng vua Minh Mạng nghĩ t́nh ông là người khai quốc công thần nên bỏ qua.

Sau khi Lê Văn Duyệt mất, Minh Mạng bỏ chức Tổng Trấn thành Gia Định, đặt chức Tổng Đốc tỉnh Phiên An, cử Nguyễn Văn Quế làm tổng đốc, Bạch Xuân Nguyên làm bố chánh và Nguyễn Chương Đạt làm án sát. Bố chánh Bạch Xuân Nguyên vốn là người tham gian nói rằng phụng mật chỉ truy xét việc riêng Lê Văn Duyệt và đ̣i hỏi chứng cớ trị tội tôi tớ là Lê Văn Khôi.

Sau khi bị bắt giam, Khôi vượt ngục tập họp với bè đảng cùng bọn quân hồi lương làm loạn (hồi lương là bọn có tội ở Bắc Kỳ bị đày vào Gia Định, sau thi hành án cho vào lính gọi là tù nhơn hồi lương).

Đêm 15 Tháng Năm 1833 Khôi cùng 27 bọn hồi lương nổi lên giết Bạch Xuân Nguyên, Nguyễn Văn Quế rồi tự xưng đại nguyên soái, lập ra triều đ́nh riêng, đưa con trai của hoàng tử Cảnh là Hoàng Tôn Đán lên để chiêu an; cho quân đi chiếm 6 tỉnh trong một tháng.

Do yêu cầu của Khôi quân Tiêm La chia làm 5 đạo vượt sông Cửu Long qua đánh Hà Tiên, Châu Đốc bị quân triều đ́nh phái từ trung ương vào đánh bại và chiếm lại 6 tỉnh.

Khôi về cố thủ trong thành Gia Định. Đến tháng chạp năm 1833 Lê Văn Khôi bị bịnh thủng chết, con là Lê Văn Cú (Cầu) mới 8 tuổi được cử thay cha làm Nguyên Soái. Tháng Bảy năm 1835 thành bị hạ, tất cả 1.831 người trong thành bị bị giết và chôn tập thể gọi là “mả ngụy”.

Theo “Địa lư lịch sử Sài G̣n Tp HCM” - nhiều tác giả: “Cuộc khởi binh đă lôi cuốn được nhiều thành phần khác nhau ở Gia Định như giáo dân Thiên chúa, một số Hoa kiều, một số dân tộc ít người vùng Quang Hóa (Tây Ninh), binh lính quê ở miền Bắc, miền Trung...”

Ông Trần Trọng Kim trong “Việt Nam Sử lược” viết: “Trong 6 người thủ phạm phải đóng cũi giải về Huế, có một ông linh mục người Pháp tên Marchand (bấy giờ gọi là Cố Du)... Ông có ư muốn làm như Bá Đa Lộc, để giúp Lê Văn Khôi lập một nước theo đạo Thiên Chúa ở Gia Định”.

Để hiểu về vụ án thiết nghĩ nên t́m hiểu về Vua Minh Mạng, ông vua đă ảnh hưởng đến vụ án.

 

Vua Minh Mạng, ông vua thế nào?

Theo Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim: “Đất Nam kỳ là đất củ nhà Nguyễn khai sáng ra, và cũng bởi đấy mà vua Thế Tổ lập nên sự nghiệp bản triều bây giờ, thế mà lại có sự phản nghịch là tại làm sao?...

“Về sau có nhiều nhà làm sử, v́ ư riêng mà cho ngài (Minh Mạng) là bạo quân th́ thiết tưởng điều ấy không họp với lẽ công bằng. Phải biết rằng nước ta từ xưa đến nay, điều ǵ cũng theo Nho giáo, lấy tam cương, ngũ thường làm căn bản cho sự ăn ở... Ai tháo cái khóa ấy ra th́ cho là không phải làm người nữa. Vậy con phải theo cha, tôi phải theo vua, sự trái với cái đạo ấy ra phải tội nặng, đáng chém giết...

“...Vậy cứ b́nh tĩnh mà xét, th́ dầu ngài không được là vị anh quân nữa, th́ cũng không phải là ông vua tầm thường, cứ xem công việc của ngài làm th́ rơ”.

 

Án Lê Văn Duyệt

Sau khi dẹp xong vụ Lê Văn Khôi, năm 1835 theo Đại Nam liệt truyện, có Đô Sát Viện là Phan Bá Đạt dâng sớ kể tội Tả Quân Lê Văn Duyệt xin tru đoạt quan chức, vợ con phải giải về H́nh Bộ xét tội. Vua Minh Mạng dụ cho đ́nh thần nghị xử.

Vài hôm sau nhóm nội các là Hà Quyền, Nguyễn Tri Phương, Hoàng Quưnh nghị tội: “Duyệt che chở cho quân phỉ loạn, gây nên sự biến, cái tai vạ tích lại đă lâu. Nay xét những giấy tờ của y ngày trước, rơ ra h́nh tích, tội nghịch có 6 điều”:

Sáu tội tóm lại như sau:

1- Duyệt tự ư giao thông với nước Diến Diện, làm tôi không có phép được giao thông với nước ngoài; Tội thứ nhứt.

2- Tôi “Cố mưu việc riêng” khi giao thương với sứ thần nước Diến Điện;

3- Khi tàu bạt phong của Anh đậu vào B́nh Thuận đă có chiếu chỉ hộ tống, Duyệt tự cho có quyền cho người dẫn tàu vào Gia Định. Duyệt tự xưng có quyền, xưa nay vẫn bị cấm. Tội “ xưng có quyền”;

4- Thị vệ Trần Văn T́nh khi đi công sai Gia Định về Kinh báo cáo, Duyệt nghe thấy bất lợi tâu xin để y được chém T́nh, nếu không y xin từ chức tổng trấn: đó là “tội yêu vua”;

5- Trong lời Duyệt tâu có ghi “Lăo thần xa ở ngoài biên khổn, chỉ e triều đ́nh tin dùng không được vững bền”. Đó là “tội bất kính vua”;

6- Duyệt là tướng biên khổn dám kết đảng với Lê Chất trái đạo làm tôi.

Theo Đại Nam liệt truyện, bản án nghị rằng: “Vụ biến Phiên An, hắn thực là đầu vạ nên chiết theo luật mưu phản, khép vào tội lăng tŕ, song hắn đă chịu minh tru, vậy xin truy đoạt cáo sắc, phá bỏ quan quách giết thây, để tỏ gương răn cho người khác. C̣n dư ông bà đời trước, ông nội bà nội, cha mẹ của hắn nếu được phong tặng các sắc, th́ xin truy đoạt cả, mồ mả cha mẹ có tiếm dụng phong cáo trái phép nào th́ đục bỏ bia đi”.

Sau khi nghe tâu, Minh Mạng dụ Nội các rằng:

“Lê Văn Duyệt xuất thân từ kẻ yếm hoạn, vốn là một đứa tớ trong nhà. Xảy gặp hội trung hưng, rồng mây gặp gỡ, đánh dẹp Tây Sơn cũng dự có phần công lao. Đức Hoàng khảo ta nghĩ tới nó thuở nhỏ sai khiến ở trong cung, mới đem ḷng tin cậy, nhiều lần cho nó cầm quyền đại tướng. Không ngờ bọn ấy là quân bất lương, mỗi ngày sinh ra kiêu căng, manh tâm phản nghịch, sinh chí làm càn, ăn nói hỗn xược...

“...Các quân tù phạm xứ Thanh, Nghệ cùng là những kẻ hung ác, hắn đều chiêu dụ ra thú, tâu xin phép vào trướng hạ để làm nanh vuốt... Những kẻ tù phạm Bắc kỳ phát phối vào đó, hắn cho ở trong thành, rồi tha cho làm lính; lại kén lấy những voi khỏe đem ra nơi đồn thú; vét lấy những thuyền bè khí giới trong 6 tỉnh Nam kỳ chứa vào thành Phiên An; rồi lại nghe tên Trần Nhật Vĩnh mà hút hết cao huyết của dân Nam kỳ. Đắp thành Phiên An tiếm bằng Kinh thành, hào th́ sâu hơn... Thậm chí hắn nói với người ta rằng hắn vào trấn Gia Định, vốn là phong vương để giữ đất, chứ không phải như các tổng trấn tầm thường khác. Mả của cha hắn, em hắn cũng tiếm gọi là lăng...” (Theo Việt Nam Sử lược, Trần Trọng Kim).

Triều đ́nh nghị án Lê văn Duyệt 11 trọng tội trong đó có 7 tội trảm và 2 tội giảo.

Bảy tội trảm là:

1-Sai người đi sang Diến Điện, âm kết ngoại giao.

2-Xin giao tàu Anh về thành Gia Định, để tỏ có quyền.

3- Xin giết thị vệ Trần Văn T́nh để khóa miệng.

4- Kháng sớ.

5- Lập đảng với Lê Chất.

6- Giấu chứa giấy ngự băo.

7- Cho xây mộ cha, mộ em tiếm gọi là lăng, riêng Duyệt tự xưng là Cô.

Hai tội giảo:

Cố ư dung nạp Diến Điện.

Nói với người là xin được quẻ hoàng bào, ư nói sẽ làm vua.

Cuối cùng Minh Mạng dụ:

“Song nghĩ hắn chết đă lâu, và đă truy đoạt quan tước, xương khô trong mả, không bơ gia h́nh. Vậy cho Tổng Đốc Gia Định đến chỗ mả hắn, san làm đất phẳng và khắc đá dựng bia ở trên viết to những chữ: Chỗ này là nơi quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp, để chính tội danh cho kẻ đă chết, mà tỏ phép nước về đời sau, làm gương cho kẻ quyền gian muôn đời”.

Đến đời vua Tự Đức, năm 1848, Đông Các đại học sĩ là Vơ Xuân Cẩn dâng sớ xin phục hồi quan tước, gia ơn cho con cháu các công thần Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt và Lê Chất.

Vua Tự Đức xem sớ cảm động và truy phong lại cho ba công thần và ban phẩm hàm cho con cháu. Cho đấp lại mộ Lê Văn Duyệt, cho tu bổ đền thờ cạnh mộ tại cùng Bà Chiểu nay gọi là Lăng Ông Bà Chiểu (Theo Nguyễn Triệu, tạp chí Tri Tân bài Lê Văn Duyệt)

Gia Định là đất mới. Những quan Tổng Tổng Trấn Gia Định không chỉ là khai quốc công thần của nhà Nguyễn mà c̣n là những người biết chăm lo vỗ dân. Họ thực sự được dân thương mến lúc sanh tiền, nên khi quá văng được dân thờ phượng.

Ở trường hợp Lê Văn Duyệt, sự đóng góp của ông với tư cách là người hai lần làm Tổng Trấn Gia Định, người làm Tổng Trấn lâu nhứt, có hai quan điểm đánh giá khác nhau:

Một quan điểm coi Lê Văn Duyệt là một công thần, danh tướng tài ba, suốt đời chăm lo cho dân và là một người có công khai phá và giữ vững biên cảnh phía Nam.

Quan điểm khác coi Lê Văn Duyệt là một lănh tụ phương Nam, có đầu óc cát cứ, cuộc bộ và c̣n là một đại thần chuyên quyền, thân Pháp, dung dưỡng giáo sĩ Gia tô, nâng đỡ người Hoa đi ngược lại đường lối chủ trương của Vua.

Trước đây đánh giá nhân vật lịch sử nói chung, các công thần nhà Nguyễn nói riêng th́ giữa Miền Nam và Miền Bắc rất khác biệt.

Ở Miền Nam đánh giá sự đóng góp cụ thể từng nhơn vật trong chế độ ở trong giai đoạn lịch sử; trong khi miền Bắc đánh giá tổng thể, khái quát hóa mà qui kết chớ không căn cứ cống hiến cụ thể từng nhân vật.

Nhớ rằng ngạn ngữ có câu “Nếu chúng ta bắn vào quá khứ một phát súng lục, th́ tương lai sẽ bắn vào chúng ta một phát đại bác”.

Tại miền Nam tới nay Lăng Ông Bà Chiểu vẫn c̣n, nói lên ḷng biết ơn của con người ở đất Gia Định đối với Lê Văn Duyệt.

tranvanchi@earthlink.net

 

XIN T̀M ĐỌC

-Hương Vị Ngày Xưa, Văn hóa Ẩm thực Lục Tỉnh, 12 MK

-T́nh Nghĩa Giáo Khoa Thư, 50 năm đọc lai Quốc Văn Giáo Khoa Thư, 15MK

Của nhà văn Trần Văn Chi vừa được tái bản.

Sách có bán tại các nhà sách, hoặc liên lạc với tác giả:

Email : tranvanchi@earthlink.net

              [BANTIN]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ BẢN TIN PHV
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 04/12/07