Hữu Loan, nhà thơ bất khuất

2010-03-20
Chương tŕnh VHNT tuần này Mặc Lâm xin gửi đến quư vị bài viết về cố thi sĩ Hữu Loan, tác giả bài thơ Màu Tím Hoa Sim bất hủ vừa từ trần vài hôm trước tại quê nhà của ông.
Nhà thơ Hữu Loan. Photo courtesy of Talawas.
Ông mất vào ngày 18 tháng 3 năm 2010 tại nhà riêng thọ 95 tuổi.
 

Hôm nay chúng tôi xin được tŕnh bày một ít chi tiết về cuộc đời nhà thơ Hữu Loan, từ khi ông bước vào lănh vực thi ca để rồi sau đó không lâu chạm trán với những nghiệt ngă mà ông phải chịu đựng suốt hơn 50 năm trong chế độ mà ông từng hết ḷng thiết tha phục vụ.

Không hề cúi đầu

Hữu Loan sinh năm 1916 tại thôn Vân Hoàn, xă Nga Lĩnh, huyện Nga Sơn, Thanh Hóa. Ông học thành chung ở Thanh Hóa sau đó đi dạy học tư kiếm sống. Tham gia cách mạng từ năm 1936, hoạt động phong trào Mặt trận B́nh dân tham gia Việt Minh ở thị xă Thanh Hóa.

Ông kiên cường chịu đựng nghèo khó mà không hề cúi đầu trước thế lực của những người trước đây là đồng chí nhưng nh́n ông với đôi mắt thù hằn lẫn ngờ vực.

Năm 1943, Hữu Loan về Nga Sơn gây dựng phong trào Việt Minh ở quê ông. Giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban khởi nghĩa huyện Nga Sơn, sau đó làm Ủy viên văn hóa trong Ủy ban lâm thời tỉnh Thanh Hóa phụ trách các ty: Giáo dục, Thông tin, Thương chính và Công chính trong kháng chiến chống Pháp.

Trong khoảng thời gian 1956-1957, Hữu Loan tham gia Phong trào Nhân Văn-Giai Phẩm. Ông sáng tác những tác phẩm lên án thẳng thắn và quyết liệt đến những tiêu cực của các cán bộ nịnh hót, đố kỵ, tham nhũng hay ám hại lẫn nhau để thăng quan tiến chức.

Sau khi phong trào Nhân Văn Giai Phẩm bị dập tắt vào năm 1958, nhà thơ Hữu Loan bị cải tạo vài năm, tiếp đó bị giam lỏng tại địa phương suốt nhiều chục năm không được góp tiếng nói hay tác phẩm với đời. Ông kiên cường chịu đựng nghèo khó mà không hề cúi đầu trước thế lực của những người trước đây là đồng chí nhưng nh́n ông với đôi mắt thù hằn lẫn ngờ vực.

 

Ảnh Văn Khoa. Blog-haydanhthoigia n

Thi sĩ Hữu Loan trên sân gạch trước nhà ông (2006)

 

Tác phẩm của Hữu Loan không nhiều trong đó gồm Màu tím hoa sim, Đèo Cả, Yên mô, Hoa lúa, T́nh Thủ đô… và tập Thơ Hữu Loan.

Người không biết ông th́ “Màu Tím Hoa Sim” là cầu nối dẫn họ tới nhà thơ. Với người biết ông th́ bài thơ này chưa phải là đáng nói so với nhân cách của ông, một nhân cách trung thực đến cứng cỏi đáng làm tấm gương soi cho trí thức trong nhiều giai đoạn.

Hữu Loan sống và đồng hành với Cách mạng từ lúc thành công cho tới khi cũng chính Cách mạng tiêu diệt niềm tin, tính tự trọng và đau đớn hơn hết là đă làm nhiều người trở thành vô cảm trước các nỗi đau của xă hội.

Người đi bộ ngược chiều

Tuy chỉ là một nhà thơ nhưng Hữu Loan đứng bật dậy không khoan nhượng với chế độ. Nói theo cách nói của nhà thơ Nguyễn Thụy Kha th́ Hữu Loan là người đi bộ ngược chiều. Chiều của ḍng chảy thuần tính xă hội chủ nghĩa, chiều của a dua hay im lặng. Chiều của muôn vàn cái ác cái xấu nay đă trở thành b́nh thường và được nhiều người dửng dưng chấp nhận.

Hữu Loan không chấp nhận. Hơn thế ông c̣n lớn tiếng phê phán, thậm chí mạt sát và sau đó chấp nhận về nhà c̣ng lưng gánh đá nuôi con. Ông chấp nhận oằn lưng dưới đá nhưng không chấp nhận cúi đầu trước những con người mà ông cho là điếm nhục, khi ngày ngày đếm đồng tiền vấy bẩn bằng mồ hôi, nước mắt của nhân dân do vị thế mà họ nắm giữ.

Nhà thơ Bùi Minh Quốc ngậm ngùi kể lại lần ông gặp Hữu Loan đầu tiên tại Lâm Đồng. Lần gặp đó cũng là lần đầu nhà thơ của chúng ta rời khỏi Nga Sơn Thanh Hóa sau nhiều chục năm câm nín.

“Lần đầu tiên tôi gặp anh Hữu Loan trong một giờ phút rất đặc biệt. Đó là lúc khai mạc đại hội Hội Văn Nghệ Lâm Đồng.Khi tôi đang ngồi trên chủ tịch đoàn th́ anh em bên ngoài đưa vào một ông già tóc bạc trắng, gầy g̣ ốm yếu và giới thiệu là nhà thơ Hữu Loan đến thăm đại hội. Tôi đến chào đón anh bằng cách ôm anh. Sau đó tôi có làm một bài phỏng vấn anh về Nhân Văn Giai Phẩm.”

Hào khí “Đèo Cả”

Bài thơ “Đèo Cả” được Hữu Loan sáng tác vào năm 1946 cho thấy tài năng của ông đă phát lộ rất sớm. Ông nh́n bạn chiến đấu đồng hành cùng với ḿnh bằng một đôi mắt nhân bản nhưng lời thơ hùng tráng như tiếng kèn thúc quân xóa nḥa đi tất cả nỗi thường t́nh nhi nữ.

Hữu Loan không ca tụng chiến tranh nhưng thơ ông có sức công phá mănh liệt của ḷng yêu nước. H́nh ảnh những chàng trai hiên ngang “râu ngược chào nhau bên vách núi” ư thơ cổ điển lồng trong khung cảnh hiện thực đă tăng thêm hào khí cho bài thơ lên nhiều lần.

Đèo Cả!
Đèo Cả!
Núi cao ngất!
Mây trời Ai Lao
Sầu đại dương
Dặm về heo hút
Đá bia mù sương!
Bên quán hồng quân
Người
Ngựa
Mỏi
Nh́n dốc
Ngồi than

 

Thi sĩ Hữu Loan và vợ, chụp năm 2004. Photo courtesy Blog 247.

 

Thương
ai
lên đường
Chầy ngày
Lạc giữa núi
Sau chân
Lối vàng xanh tuôn
Dưới cây
Bên suối độc
Cheo leo
Cḥi canh
Như biên cương.
Tức
Râu
trùm
vai rộng
Không nhận ra
người làng
Rau khe
Cơm vắt
Áo phai màu chiến trường
Ngày thêm
Vượn hú
Đêm canh
Gặp hùm
Lang thang!
Gian nguy
Ḷng không nhạt
Căm thù trăm năm xa
Máu nghiêng sôi dào dạt
Từ nguồn thiêng
Ông cha.
- Cầu xây chiến lũy ngất
Đây h́nh hài thiên hoa!
- Xâm lăng!
- Xâm lăng!
Súng
Thèm
Gươm
Khát
- Ai ngâm
Lung lay
Đêm quê nhà!
Nhớ về thăm Đèo Cả
Hậu phương từ rất xa
Ăn với nhau
Bữa heo rừng
Công thui
Chấm muối
Ngủ với nhau
Sạp rừng
Nửa tối

 
Bà Phạm Thị Nhu, vợ cố thi sĩ Hữu Loan, bên bàn thờ chồng. Photo courtesy Saigon Tiếp Thị online, by An B́nh.

 

Biệt nhau
Rừng hoang
Canh gà
Râu ngược
Chào nhau
Bên vách núi
Giặc từ Vũng Rô bắn tới
Giặc từ trong tràn ra
Nhưng Đèo Cả
Vẫn
Giữ
Vững
Chân đèo Nam
Máu giặc
Mấy lần
Nắng khô
Sau mỗi lần thắng
Những người trấn Đèo Cả
Về bên suối
Đánh cờ
Người hái cam rừng
Ăn nheo mắt
Người vá áo
Thiếu kim
Mài sắt
Người đập mảnh chai
Vểnh cằm
Cạo râu...
Suối mang bóng người
Soi
Những
Về
Đâu ?!

 

“Trời có mắt”

Sau năm 75, mặc dù trôi dạt nhiều nơi, người Việt vẫn không quên Hữu Loan. Không những v́ bài thơ “Màu tím hoa sim” bất hủ mà c̣n v́ nhân cách sống đáng ca tụng của ông nữa. Khi quyết định trao giải Văn Chương Toàn Sự Nghiệp do tạp chí Khởi Hành khởi xướng cho nhà thơ Hữu Loan, chủ biên tạp chí này là nhà văn Viên Linh kể lại:

Một trong những điều tôi nhớ nhất trong cuộc nói chuyện với anh là khi nói rằng tạp chí Khởi Hành quyết định trao giải cho anh th́ anh nói chỉ ba chữ: Trời có mắt!
 

Nhà văn Viên Linh
 

“Năm sáu tháng trước và sau khi trao giải thưởng cho nhà thơ Hữu Loan th́ chúng tôi có liên lạc trước hết là những thân nhân sau đó là những bạn bè từ Paris về liên lạc với anh Hữu Loan, sau đó là gọi điện thoại. Một trong những điều tôi nhớ nhất trong cuộc nói chuyện với anh là khi nói rằng tạp chí Khởi Hành quyết định trao giải cho anh th́ anh nói chỉ ba chữ: Trời có mắt!”

Nhà phê b́nh văn học Phạm Xuân Nguyên kể lại những lần thăm viếng nhà thơ Hữu Loan mới đây và ông cũng không dấu được ngậm ngùi khi nghe tin nhà thơ qua đời.

“Khoảng tháng 10 năm 2008 cho đến cuối năm vừa rồi tôi có nhiều dịp đến thăm nhà thơ. Như một sự ngưỡng mộ, như một sự t́m kiếm. Ấn tượng ban đầu khi gặp nhà thơ th́ ông rất cương cường, cả về thể xác lẫn tinh thần. Người ông gầy sắt seo lại nhưng rất cứng cỏi và trí nhớ th́ vẫn rất tuyệt vời. Ông sẵn ḷng đọc thơ cho những ai đến thăm có yêu cầu…”

Ấn tượng ban đầu khi gặp nhà thơ th́ ông rất cương cường, cả về thể xác lẫn tinh thần. Người ông gầy sắt seo lại nhưng rất cứng cỏi và trí nhớ th́ vẫn rất tuyệt vời.
 
Nhà phê b́nh VH Phạm Xuân Nguyên
 

Hữu Loan sinh ra và lớn lên tại miền Bắc nhưng tôn vinh và nhận thức cái hay trong thơ ông lại là dân chúng miền Nam. Trước năm 1975, bài thơ “Màu tím hoa sim” h́nh như không ai ở miền Nam mà không biết tới. Tính chất bi kịch gây xúc động của câu chuyện có thực, lồng trong ngôn ngữ trữ t́nh lăng mạn của thi ca đă làm biết bao thanh niên miền Nam say đắm.

Giờ đây người dân miền Bắc đă biết đến Hữu Loan qua những nhạc phẩm phổ từ bài thơ của các nhạc sĩ Dzũng Chinh, Phạm Duy hay Anh Bằng. Miền Bắc biết và yêu ông hơn cả người miền Nam khi xưa v́ vừa cảm động bởi bài thơ bất hủ vừa chia sẻ sâu sắc nỗi thống khổ của một người bị guồng máy trù dập như thế nào. Rất nhiều người trong họ đă nếm qua những ǵ mà nhà thơ từng trải nghiệm.

Tuy vẫn quay trong sự im lặng nhưng h́nh ảnh bất khuất của nhà thơ h́nh như cũng khiến cho guồng máy chững lại trong giờ phút ông ra đi. Ra đi nhưng để lại trong ḷng những người yêu mến ông biết bao thổn thức.

Quư vị vừa theo dơi các văn nghệ sĩ nói về sự kính trọng của ḿnh đối với nhà thơ Hữu Loan. Kỳ tới Mặc Lâm sẽ gửi đến quư thính giả lịch sử của hai bài thơ: “Màu tím hoa sim” và “Hoa Lúa”, hai tuyệt tác mà nhà thơ Hữu Loan sáng tác cho hai người bạn tri kỷ của ḿnh đă và sẽ măi măi nằm trong ḷng người yêu thơ nước Việt.

 

              [ NSLONGHOA ]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ NSLONGHOA
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 03/27/10