TRƯƠNG VĨNH KƯ
( 6.12.1837- 1.9.1898 )
“ Ở với họ mà không theo họ”
Trần Văn Chi


Xứ Nam Kỳ Lục Tỉnh trong thời Cận Đại đă xuất hiện hai nhân vật kiệt xuất mà công lao cũng như sự cống hiến của bản thân tạo nên sự tranh căi dai dẳng từ lúc nằm xuống cho đến nay.
Nh́n nhận hoặc phủ định, công hay tội tùy theo cách nh́n và chỗ đứng của nhà nghiên cứu chuyên môn và công luận .
Đó là Phan Thanh Giản và Trương Vĩnh Kư.
Trường hợp Trương Vĩnh Kư (TVK) không những sanh ra trong thời kỳ phức tạp đầy thử thách của lịch sử màụ bản chất sự học thức của ông như là cái ǵ “tế nhị” và “ mâu thuẩn” với cái ước vọng chung của dân tộc thời điểm bấy giờ !
Hai sự nghiệp chánh trị, văn hóa của họ Trương có tác động sâu sắc đến lịch sử nên mỗi lần nhắc lại vẫn c̣n bức xúc và gây tranh cải!
Phải chăng yếu tố tôn giáo mà ông mang trong người khi hợp tác với Pháp ở vào thời điểm nước nhà ngửa nghiêng là điều mà công luận luôn xét tới?

1- Tuổi trẻ hấp thụ nền giáo dục nhà Ḍng

Trương Vĩnh Kư sanh tại làng Vĩnh Thành, tổng Minh Lư, huyện Tân Minh, tỉnh Vĩnh Long (nay thuộc xă Vĩnh Thành, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre). Cha là Lănh binh Trương Chánh Thi thời Minh Mạng, chết lúc đang đồn trú tại Cao miên, lúc đó TVK mới 3 tuổi đang sống với mẹ là bà Nguyễn Thị Châu.
Thuở nhỏ Ông có tên là Trương Chánh Kư, sau nầy khi chịu phép rửa tội được đặt tên bổn mạng là Jean Baptiste Trương Vĩnh Kư, viết báo kư tên là Sĩ Tải c̣n tên Pétrus Kư không biết từ đâu mà có, chớ không phải là tên Tây (TVK không vô dân Tây).
Thuở nhỏ TVK học chữ Hán đến 9 tuổi mới vô trường Ḍng Cái Nhum học đạo, học chữ La tinh, chữ quốc ngữ cho tới 12 tuổi được đưa đi học tiếp bên Cao Miên. Đến 14 tuổi ( năm 1851) TVK được chuyển sang Chủng viện Giáo Hoàng tại đảo Poulo Pinang (ngoài biển Ấn Độ Dương thuộc Anh ) nơi chuyên đào tạo linh mục cho vùng Viễn Đông.
Chưa có bằng chứng nào cho thấy TVK thuộc đạo ḍng ( không có tên thánh lúc mới sanh), cũng không có dấu hiệu TVK bị triều đ́nh khủng bố ( trường đạo Cái Nhum hoạt động công khai); có thể sau khi cha mất, cảnh nhà khó khăn khiến TVK trở thành đối tượng cho những nhà truyền giáo Tây dương đang hoạt động ở Cái Nhum bấy giờ ?
Từ đó TVK được hấp thụ nền “giáo dục nhà Ḍng” để trở thành linh mục.
Năm 1858, đang học năm thứ sáu, Trương Vĩnh Kư phải về Cái Mơn thọ tang mẹ và cũng chính năm nầy Pháp đánh chiếm Đà Nẳng .
Bấy giờ TVK 21 tuổi, không thể không biết.Nhưng sau khi thọ tang mẹ, thay v́ trở lại trường Ḍng để năm sau thành linh mục (con đường dễ dàng), họ Trương quyết định lên Sài G̣n t́m linh mục người Pháp là Lefèbre ( con đường gian nan nguy hiểm hơn) rồi cộng tác với Pháp làm người phiên dịch văn kiện Pháp / Việt !
Triều đ́nh Huế được tin và biết TVK là người tài giỏi, thông minh như vậy mà cộng tác với Pháp, bèn t́m cách ngăn cản, nhưng không được, chớ không hề có ư bách hại như một ít dư luận .
Họ Trương chọn lựa con đường hợp tác với Pháp để gọi là “ giúp đồng bào, nhứt là lúc Pháp và Nam triều chưa hiểu nhau, chưa thành thật với nhau !”
“Ở với họ mà không theo họ” ( Sic vos non vobis)
Họ Trương mượn câu châm ngôn La tinh mà Ông đă được dạy ở nhà Ḍng làm cách xuất xử và biện minh cho hành động của ḿnh mặc cho bao tiếng thị phi!
Cũng thời điểm nầy, có một người khác là Nguyễn Đ́nh Chiểu bỏ thi về thọ tang mẹ, khi nghe tin Pháp đánh chiếm Gia Định năm 1859 lại tản cư về Cần Giuộc hợp tác với nghĩa quân chống Phap (chớ không hợp tác với Pháp như TVK ).
Hai đứa con của xứ Nam Kỳ có hoàn cảnh gần giống nhau: cũng con nhà nghèo, cũng mồ côi, bỏ học bỏ thi về chịu tang mẹ nhưng có hai cách xuất xử khác nhau. Tai sao ?
Phải chăng bởi cái nền giáo dục mà hai người hấp thụ khác nhau. Nguyễn Đ́nh Chiểu học đao làm Người ( đạo Nho) , Trương Vĩnh Kư học đạo làm linh mục ( đạo Gia Tô)?


2- “Ở với họ mà không theo họ”

Trương Vĩnh Kư cộng tác với Pháp một cách tự nguyện và có ư thức cao. Ông “ Ở với họ” trong suốt cuộc đời từ lúc về nước chịu tang mẹ năm 1858 đến sau cái chết bất ngờ của Paul Bert, mới chấm dứt.
Sự nghiệp chánh trị của Trương Vĩnh Kư gồm 3 lănh vực: thông ngôn , điều khiển hệ thống đào tạo quan chức Pháp và cuối cùng là cố Vấn cho Đồng Khánh ở Cơ Mật Viện (chánh trị chuyên nghiệp) theo lịnh của Paul Bert.
Sau đây là chi tiết ba lănh vực mà họ Trương làm việc cho Pháp:

Lănh vục thứ nhứt:
-1858 TVK được giám mục Pháp Lefèbre cử ra Huế làm thông ngôn cho Pháp. Đến 1861 cởi áo tu, mặc áo dài đội khăn đóng, rồi do mai mối của linh mục Đoan họ đạo Nhơn Giang , TVK cưới con của Hương Chủ Chợ Quán, tên là Vương Thị Thọ.
-Ngày 8 .5.1862 trường Thông Ngôn tại Nam Kỳ vừa thành lập, TVK người đầu tiên được mời dạy.
-Sau khi mất 3 tỉnh miền Đông, Phan Thanh Giản theo lịnh triều đ́nh Huế kư Ḥa ước ngày 5-6-1862 với Bonard . Lúc nầy TVK được Pháp cử làm thông ngôn hang nhứt ra Huế bằng chiến thuyền Forbin trao thơ yêu cầu Nam triều bồi thường 4 triệu bạc Con c̣ (tiền Mễ Tây Cơ) cho Pháp.
-1863 Pháp cử TVK làm thông ngôn trưởng theo phái đoàn Phan Thanh Giản Phạm Phú Thứ sang Pháp để gọi là“chuộc lại 3 tỉnh Miền Đông”. Hành tŕnh 8 tháng phái đoàn Nam triều đau đớn trở về, trong khi TVK ghi lại trong hồi kư của ḿnh :“ Tôi trở về với tâm hồn sung sướng vô cùng” !

Lănh vực thứ hai:
- Ngày 15-9-1869 Đô đốc Ohier bằng nghi định cử TVK làm Giám Đốc tờ Gia Đinh Báo, được trả lương lúc cao nhứt là 11,400 quan ( lương Giám đốc Nội vụ Pháp 18,000 quan, Tổng Thơ Kư Soái Phủ 15,000 quan) .
-1873 TVK làm Giám Đốc Trường Hậu Bổ, trường đào tạo Tham biện, quan đầu tỉnh ở Nam kỳ bấy giờ.

Lănh vực thứ ba :
-Ngày 1 tháng 4 năm 1871 TVK được phong hàm Huyện hạng nhứt.
-Ngày 1-6-1862 được cử làm Tổng Thơ Kư Hội Đồng châu thành Chợ Lón.
-Ngày 1-10-1868 TVK được tưởng thưởng Khuê bài Đông Sĩ Cứu thế.
-Năm 1876 được Thống Đốc Nam Kỳ cử ra Bắc nhằm chiêu dụ sĩ phu Bắc Kỳ.
-Năm 1877 là Ủy viên Hội đồng Cai trị Sá G̣n.
-1886 Paul Bert được cử sang làm Tổng Trú sứ Trung Kỳ và Bắc Kỳ, TVK được tin tưởng giao cho chức Tham tá Cơ Mật Viện rồi Thị giảng Học sĩ Hàn Lâm Viện cho vua Đồng Khánh. TVK “ cố hết sức ḿnh để dung ḥa giữa hai Chánh phủ Pháp-Nam. Cho hai chánh phủ biết rơ quyền lợi lâu dài của nhau, để cùng nhau thông cảm” !!!. Thời gian nầy tuy ngắn ngủi nhưng phản ảnh ư thức chánh trị và ḷng triệt để trung thành của họ Trương với Pháp!
Lúc nầy, với cái tuổi 50 tri thiên mạng, không ai nghĩ TVK thiếu suy nghĩ hoặc không tín toán khi đi sâu hơn với Pháp.

3- Đóng góp của Trương Vĩnh Kư

Dương Quảng Hàm trong cuốn Việt Nam Văn Học Sử Yếu có nêu 3 tác phẩm của TVK là Chuyện đời xưa (1866), Chuyện khôi hài (1882), và Thông loại khóa tŕnh (1889) như là công tŕnh văn học.
Trong 40 năm hoạt động( 1858-1898) TVK để lại công tŕnh đồ sộ gồm 118 tác phẩm đủ loại bằng chữ Pháp, chữ Hán và nhứt là chữ quốc ngữ, được đánh giá như sau:
-Nguyễn Văn Tố đánh giá TVK : “Tâm thuật, Khiêm tốn” ; Vũ Ngọcỉ Phan trong Nhà Văn hiện đại viết “Ông không những là một nhà văn, một nhà viết sử, một nhà dịch thuật mà c̣n là một người giỏi về ngôn ngữ”...
- Long Điền và Nguyễn Duy Sinh( ở miền Nam) dưới góc cạnh khác, xét về chủ đích của họ Trương mà phủ định toàn bộ công tŕnh của Ông giống như Nguyễn Văn Trung đánh giá Phạm Quỳnh.
-Nhiều nhà nghiên cứu miền Bắc trong đó có Trần Huy Liệu buộc tội TVK theo Pháp và phủ định đóng góp khác của Ông.
Nói cho cùng không có ai xếp TVK chung với Tôn Thọ Tường ( 1825-1877) và càng không đánh lộn ṣng TVK với Đỗ Hữu Phương hay Trần Bá Lộc. Nhưng không v́ thế mà tách rời những hoạt động chánh trị với sự nghiep đồ sộ văn hóa của TVK. Và phải công tâm nh́n nhận sựỉ cống hiến của TVK là góp phần làm thứ chữ nhà Ḍng thành chữ quốc ngữ phỗ cập tới nay.
Khi xét đến một nhân vật vừa là danh nhân văn hóa vừa là nhân vật lịch sử như TVK, chúng ta chắc ai cũng thông cảm và chia xẻ nỗi ḷng của họ Trương lúc cuối đời mà thương Ông.

4- Nỗi ḷng của họ Trương vào cuối đời

Sau khi Paul Bert chết đột ngột ngày 11 tháng11 năm 1886, TVK không c̣n dược trong dụng nên nhơn ở Sài G̣n trị bịnh Ông xin ở lại Nam Kỳ luôn và dùng thời giờ c̣n lại cuối đời để nghiên cứu và viết sách.
10 năm c̣n lại cuối đời, TVK sống ẩn dật, âm thầm và túng thiếu tại ngôi nhà ở Chợ Quán. Sách vở của Ông in ra trước đây được Pháp bảo trợ mua hếtỉ, nay ế ẩm bán không ai mua khiến không tiền trả nhà in như lời Ông kể: “... mất hơn năm sáu ngàn đồng bạc.... Phần th́ sách vở bán không chạy, mắc nợ nhà in Rey và Curiol...lại thân phát đau hư khí huyết...”.
Trương Vĩnh Ky trước khi chết đă gởi gấm nỗi ḷng và tâm sự của ḿnh qua bài thơ:

“Quanh quanh quẩn quẩn lối đường quai,
Xô đẩy người vô giữa cuộc đời.
Học thức gởi tên: con mọt sách,
Công danh rốt cuộc cái quan tài.
Dạo ḥn, lũ kiến mau chơn bước,
Ḅ xối, côn trùng chắt lưỡi hoài.
Cuốn sổ b́nh sanh công với tội,
T́m nơi thẩm phán để thừa khai.”

Ông mất ngày 1 tháng 9 năm 1898, hưởng thọ 62 tuổi và được an táng tại sanh phần ở Chợ Quán, nơi TVK đă cho xây lúc c̣n sống.
Nếu có ai về thăm khu mộ TVK, đọc hàng chữ mà họ Trương cho khắc trên cổng bằng chữ La tinh: MISEREMINI MEI SALTEM VOS AMICIC MET (Xin hăy thương tôi, ít ra những bạn hữu của tôi) chắc hiểu nỗi ḷng của Trương Vĩnh Kư.

***

Trương Vĩnh Kư mặc dầu như Ông hơn một lần thừa nhận là phục vụ trung thành với Pháp, nhưng không v́ thế mà chúng ta phủ định tất cả những đóng góp của Ông, đặc biệt trong lănh vực văn hóa trong đó có chữ quốc ngữ.
Chúng ta không thể đ̣i hỏi nơi con người Trương Vĩnh Kư cái phẩm giá và nhân cách như Phan Thanh Giản, bởi cái đạo của Trương Vĩnh Kư nào phải cái đạo của Phan thanh Giản, th́ xin đừng đ̣i hỏi nơi họ Trương một chén thuốc độc như họ Phan đă tự chọn !!!

Little Saigon, ngày 5 tháng 12 năm 2006
tranvanchi@earthlink.net

              [BANTIN]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ BẢN TIN PHV
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 03/13/07