Orhan Pamuk,

Giải Nobel văn chương 

 Tạp Ghi Văn Nghệ - Nguyễn Mạnh Trinh


Giải Nobel văn chương năm 2006 được trao cho Orhan Pamuk, "người trong khi đi t́m kiếm những linh hồn sầu thảm của thành phố quê hương ḿnh đă khám phá được những biểu tượng mới lạ cho những va chạm và đan kết của những nền văn hóa" như lời tuyên dương của Hàn Lâm Viện Thụy Điển.

Năm ngoái, Orhan Kamuk cũng là một trong những người cầm bút có tên trong danh sách lựa chọn cuối cùng của giải và sau đó là Harold Pinter là lựa chọn chung quyết.

Pamuk sinh trưởng ở Istambul năm 1952 trong một gia đ́nh giàu có và chịu ảnh hưởng nhiều của văn hóa Tây Phương. Ông nội ông là một kiến trúc sư đă làm việc và làm giàu trong một công ty xây dưng khi đất nước Thổ đang phát triển thành thị. Gia tài của ông nội ông rất lớn nên cha ông sống rất sung túc và phần lớn thời giờ là ở Paris. C̣n Orhan Kamuk, lớn lên và sống ở tại thành phố quê hương. Ông đă có lần viết về thành phố của ông:" Số phận của Istambul cũng là số phận của tôi. Tôi gắn bó mật thiết với nơi chốn này bởi v́ chính nó đă tạo nên con người tôi.."

Cuộc đời của Pamuk được mô tả khá chi tiết trong tiểu thuyết đầu tay viết xong lúc 30 tuổi "Cevdet Bey and his sons" và tiểu thuyết "The Black Book". Ông học tại Robert College tại Istambul và cũng học ngành kiến trúc tại Istambul Technical University do áp lực của gia đ́nh muốn ông trở thành kỹ sư hoặc kiến trúc sư. Tuy nhiên ông bỏ lớp kiến trúc sau khi đă học ba năm để trở thành một kư giả viết toàn thời gian và đă tốt nghiệp cử nhân báo chí tại Institute of Journalism của viện đại học University of Istambul năm 1976. Năm 1985 ông được học bổng du học tại Hoa Kỳ và học cho đến năm 1988 tại University of Iowa. Sau khi trở về Istambul năm 2006 ông trở lại Hoa Kỳ làm giaó sư thỉnh giảng của đại học Columbia. Ông lập gia đ́nh với Aylin Tofajjal Turegen năm 1982 và ly dị năm 2001. Ông có một người con gái tên Ruya sinh năm 1991.

Ngày 12 tháng 10 năm 2006, Hàn lâm Viện chính thức tuyên bố Orhan Pamuk đoạt giải Nobel về văn chương năm 2006. Adam Smith người biên tập web-site "nobelprize. com" đă phỏng vấn ông ngay sau khi công bố giải thưởng:

Hỏi - được biết ông đang ở Newyork, hiện ông đang làm ǵ khi biết tin ḿnh vừa đoạt giải?

Đáp - ô, tôi đang ngủ. Lúc đó tôi nghĩ rằng chỉ c̣n một tiếng đồng hồ nữa người ta sẽ công bố giải thưởng, tôi yên trí rằng sẽ có người thông báo cho ḿnh biết ai là người đoạt giải. Tôi băn khoăn suy nghĩ về những việc phải làm tiếp theo và mệt nhọc quá tôi ngủ thiếp đi. Rồi chuông điện thoại reo lúc bảy giờ rưỡi sáng. Tôi nhấc máy và người ta báo cho tôi biết tôi đoạt giải Nobel…"

Trong diễn văn nhận giải đọc ngày 7 tháng 12 năm 2006 với nhan đề "My father’s suitcase", Orhan Pamuk đă mang h́nh ảnh của người cha để nói lên những suy tư về nghệ thuật cũng như nhân sinh quan của ḿnh. Cũng là một cách tránh né khéo léo để không nhắc tới những nhận định nóng bỏng về chính trị của ông. Ông tôn vinh người cha với những ngôn từ tốt đẹp nhất về một người đă dẫn dắt ông vào con đường văn chương.

"Hai năm trước khi cha tôi từ trần, ông đưa cho tôi một chiếc va ly nhỏ chứa đầy những trang viết, bản thảo và sổ ghi chép. Giả đ̣ trong sự đùa cợt hằng ngày pha chút châm chọc, ông bảo tôi rằng ông muốn tôi đọc chúng sau khi ông đă ra đi, nghĩa là sau khi ông chết.

"Hăy nh́n qua“, ông như có môt chút lúng túng "Xem ra để nếu trong đó có ǵ thể xử dụng được th́ sau khi tôi chết đi, anh chọn lựa lại và xuất bản nó".

Chúng tôi đang ở trong pḥng của tôi, bao quanh là hàng hàng những cuốn sách. Cha tôi t́m một khoảng trống để đặt vali xuống, loay hoay lui tới như người muốn trút bỏ đi một gánh nặng mệt nhọc. Cuối cùng ông đặt nó vào một chỗ góc thật khuất. Thời khắc vờ vĩnh ấy làm cả hai cha con không thể nào quên, dù rằng cũng qua đi và chúng tôi trở lại với vị trí sống hàng ngày, đùa cợt, châm biếm, và làm cho ḿnh thoải mái. Chúng tôi nói với nhau về những việc đă làm, về những điều tầm thường của cuộc sống mỗi ngày, và những bất cập triền miên của chính trị Thổ Nhĩ Kỳ hay những cuộc kinh doanh đầy phiêu lưu và sai lầm của cha tôi mà tôi thấy ông chẳng mấy khi buồn tiếc…"

Dù người cha không theo đuổi công việc cầm bút nhưng Pamuk đă thừa hưởng của thân phụ ḿnh tấm ḷng yêu quư sách vở và sự trân trọng với văn chương. Ông đă khuyến khích người con, không chỉ với tấm ḷng của người cha mà c̣n với sự chia sẻ của người đồng điệu tri kỷ. Dù nhà văn là người luôn cô đơn và suy tư trong thế giới riêng của ḿnh, thế giới ấy cũng có nhiều nét chung nhân bản của nghệ thuật được nâng niu và trau dồi tinh luyện

Viết về người cha chỉ là một cái cớ, mà, chính là viết về chính ḿnh, về những suy tư của ḿnh :

"Nhà văn là người đă trải qua nhiều năm tháng để cố gắng t́m kiếm cho ra con người thứ hai bên trong của ḿnh, và trong cái thế giới tạo ra chính con người hắn. Khi tôi nói về công việc cầm bút điều đầu tiên hiện ra trong suy tưởng tôi không phải là tiểu thuyết, không phải là thi ca hay văn học ǵ, mà, chính là người miệt mài trong pḥng kín, ngồi trước bàn viết, môt ḿnh lui tới với ḿnh và trong h́nh bóng ấy, hắn tạo ra một thế giới mới bằng con chữ. Người ấy- nam hay nữ - có thể dùng máy đánh chữ, hay xử dụng sự tiện lợi của máy điện toán, hoặc viết bằng bút và giấy như tôi đă làm từ ba mươi năm nay. Khi cầm bút, người ấy có thể uống trà hay cà phê hoặc ph́ phà khói thuốc. Cũng có thời gian, người ấy đứng bên cửa sổ cạnh bàn nh́n ra đường phố xem lũ trẻ đùa giỡn và nếu may mắn sẽ thấy phong cảnh phố phường hoặc chăm chú nh́n những vỉa tường đen đủi. Người ấy có thể làm thơ, viết văn, soạn kịch, hay viết tiểu thuyết giống như công việc của tôi. Tất cả những khác biệt chỉ là mục đích cốt tử khi ngồi vào bàn viết rồi kiên nhẫn nh́n ngắm chính ḿnh. Cầm bút chính là đem cái đam mê của nội tâm thành ngôn ngữ, là sự t́m kiếm chính ḿnh trong cái thế giới tương tự của ḿnh, miệt mài, say đắm nhưng ương ngạnh.

Như khi ngồi vào bàn viết của tôi, bất kể ngày tháng năm, từ tốn viết những hàng chữ trên trang giấy trắng, tôi đă có cảm giác là tạo dựng được một thế giới mới như là tôi đă mang nhập chung một con người khác vào nội tâm tôi y hệt như đường lối mà ai đó đă gầy dựng những nhịp cầu hay những mái nhà bằng những gạch đá tiếp những gạch đá. Vật liệu gạch đá mà nhà văn xử dụng chính là ngôn ngữ. Giống như chúng ta giữ được nó trong bàn tay, cảm được phương cách mà chúng nối kết với nhau, có lúc ngắm nh́n chúng từ xa, có lúc lại nâng niu chúng bằng ngón tay hoặc đầu ngọn bút, truyền sức nặng nội lực, sắp xếp trong lănh vực, năm tiếp năm, kiên nhẫn và đầy hy vọng, chúng ta tạo dựng một thế giới mới.."

Năm 2006, Orhan Kamuk được tuyển lựa là một trong 100 người có ảnh hưởng nhất trên thế giới theo sự b́nh chọn của tạp chí Times. Năm 2005, ông đă phải trốn khỏi quê hương một thời gian v́ bị đưa ra ṭa và kết tội phản bội dân tộc Thổ. Trước đó ông đă viết tác phẩm "My name is red" nghiêm khắc chỉ trích những sai lầm trong lịch sử đă xảy ra của đất nước Thổ Nhĩ Kỳ với sự lột trần tội diệt chủng khi tàn sát hàng triệu người Armenia và sự đàn áp tàn bạo người Kurd .

Câu chuyện bắt đầu khi Orhan Kamuk trả lời một câu phỏng vấn của một tờ báo Thụy Sĩ Tages-Anzeiger ngày 6 tháng 2 năm 2005.ông nói : “ba mươi ngàn người Kurd và một triệu người Armenia bị giết hại ở Thổ Nhĩ Kỳ và sự kiện ấy hầu như không một ai dám đề cập tới ngoại trừ tôi.“ Ông muốn nhắc đến vụ các lực lượng của đế chế Ottoman giết hại hàng chục ngàn người Armenia trong những năm 1915-1917 và 30 ngàn người Kurd bị giết hại trong cuộc chiến giữa quân đội Thổ và các lực lương ly khai người Kurd từ năm 1984. Ông bị phản ứng dữ dội và phê phán nặng nề từ những người Hồi Giáo và dân tộc cực đoan. Ngày 1 tháng 9 năm 2005, ông bị truy tố với lời buộc tội là phát biểu những lời nói nhục mạ trắng trợn phẩm chất quốc gia Thổ. Nếu bị kêu án ông có thể chịu ba năm tù giam. Phiên ṭa ấn định vào ngày 16 tháng 12 nhưng sau đó th́ bị đ́nh v́ nhiều lư do.

Trước sau, nhà văn cũng chỉ một lời nói: "Tôi bảo vệ những điều tôi đă nói và hơn nữa tôi bảo vệ cái quyền được phát biểu của tôi" và ông tiếp đại ư chúng ta đang phải trực diện với những bi kịch và đối đầu với những niềm đau đớn mà cả nhân loại phải chịu đựng, cũng như những vấn đề ấy chúng ta không được dạy dỗ từ những trường lớp phổ thông. Do đó, nó trở thành một vấn đề hết sức nhạy cảm.

"Tôi đă nói rơ ràng và lớn tiếng rằng 1 triệu người Armenia và 30 ngàn người Kurd đă bị tàn sát tại Thổ Nhĩ Kỳ và tôi xác định điều đó. Với tôi, đây là một sự kiện có tính khoa học. Tôi cũng là một tiểu thuyết gia, tôi đă đề cập đến sự chịu đựng và những nỗi đau của con người. Rơ ràng là ở xứ Thổ có những niềm đau được giấu kín nhưng chúng ta vẫn phải bắt buộc phải đối diện..".

Thế mà, trong cuộc họp báo trước khi nhận giải Nobel văn chương năm 2006, Orhan Kamuk lại từ chối những lới phẩm b́nh về những ư nghĩ mà ông đă có về Armenia. Trong bài diễn văn, "My Father’s Suitcase", đọc khi nhận giải ông cũng tránh né vấn đề ấy.

Có lúc, ông nhận ḿnh là cây cầu nối liền hai thế giới. Trong khi trả lời cuộc phỏng vấn của Elizabeth Farnsworth của NewsHour Online :

"Elizabeth Farnsworth: Nhà văn hàng đầu của Thổ Nhĩ kỳ, Orhan Pamuk, làm việc và sống tại vùng ngoại ô Istambul cạnh bên bờ vinh Bosphorous phân cách hai lục địa Âu và Á Tiểu thuyết của ông tràn đầy sức sống và thắm đẫm cảnh sắc của khu vực địa lư tuyệt diệu và có lúc của lịch sử khủng khiếp của cuộc đất này. Istambul là trung tâm của Hồi giáo và Thiên Chúa giáo và những sáng tác của Pamuk thường xoay quanh sự hội tụ của hai tôn giáo ấy.

"My name is red" là một truyện dài mới nhất đươc dịch sang Anh Ngữ, là một tiểu thuyết trinh thám, với cốt truyện đa tầng đề cập đến sự trả thù và ḷng đố kỵ của con người ở thời kỳ của đế quốc Ottomans đang suy tàn và sự vươn lên của Thiên Chúa Giáo. Tôi nói chuyện với Orhan Pamuk tại pḥng làm việc của ông, nơi nh́n xuống thành phố Istmbul ở dưới.

Elizabeth Farnsworth; Tuyệt thật, từ đây ta có thể nh́n thấy mọi thứ.

Orhan Pamuk:Vâng, đây là điện Topkapi, nơi mà mọi t́nh tiết của “My name is red“. C̣n đây là cây cầu của tôi, nó được xây dựng lên từ 30 năm về trước.

Elizabeth Farnsworth: Chiếc cầu đó bắc qua eo biển Bosphorous nối liền hai bờ Âu Á của Istambul. Pamuk xem cây cầu như một ẩn dụ cho chính ông bởi v́ nó không thuộc về một bên nào và mỗi chân cầu đứng trên mỗi bên của hai lục địa. Ông hiểu rất rơ cả hai, phương đông và tây, cũng như đă sống hầu hết cuộc đời ḿnh ở Thổ Nhĩ Kỳ và đồng thời có thời gian học viết và văn chương ở Hoa Kỳ.

Orhan Pamuk: Tôi muốn ḿnh là một chiếc cầu với cảm giác là chiếc cầu không thuộc vào một lục địa nào hết cũng như không thuộc về một nền văn minh nào hết. Nhưng một điều tuyệt diệu là đứng ở trên đó có cơ hội nh́n thấy cả hai bên và hai nền văn minh nhưng lại ở ngoài nó…"

Nhưng gần đây khi trả lời câu hỏi cùa thông tấn xă AFP, tác giả của "My Name is Red", “Snow", "The White Castle"," Istambul"... thường được gọi là người xây dựng nhịp cầu nối liền giữa cộng đồng Hồi giáo và nền văn hóa Tây phương, ông lại phủ nhận :

"Người xây dựng nhịp cầu à! Tôi không thích câu nói ấy! Tôi không viết tiểu thuyết để rao giảng về các nền văn minh. Đó chẳng phải mục tiêu của tôi. Văn học khác xa với quyền lực. Mà văn học là những trang viết về niềm thấu hiểu và hưởng thụ để thưởng thức cuộc sống, là thú vị biểu hiện bằng những kết quả của quan sát bằng ngôn từ."

Nhưng, dù tuyên bố thế nào chăng nữa, tự thân tác phẩm của Pamuk đă là những nhịp cầu, là gạch nối giữa lịch sử đă qua và cuộc sống hiện nay, là nối liền giữa tự thuật và hư cấu, giữa thực tế và tưởng tượng. Qua các nhân vật, là tổng hợp của nhiều vóc dáng, nhiều nguồn gốc, nhiều giai cấp và ở đó nổi lên nhiều ẩn dụ, nhiều ngữ nghĩa có tính thẩm mỹ và thuyết phục cao. Tiểu thuyết của ông có nhiều tính triết lư nhưng lại có tính thực tế nên số lượng người đọc đông, cả người trí thức lẫn b́nh dân đều t́m thấy những yêu thích riêng. Ông là người không thích thú với sự cực đoan kể cả trong đời sống lẫn văn chương. Luôn luôn dung ḥa và lúc nào cũng cảnh tỉnh về sự tác hại của ḷng cuồng tín cả trong việc suy ngẫm và nh́n ngắm trong lănh vực tôn giáo. Nhưng ông cũng là người luôn bảo vệ những điều mà ông cho là đúng đắn. Như những điều ông đă phát biểu với báo Thụy Sĩ Tages Anzeiger, hay như ông lên tiếng bênh vực nhà văn Salman Rushdie khi ông này bị giáo chù ayatollah Khomeini tuyên án tử h́nh fatwa, tội xúc phạm đến Hồi giáo.

Trong lời phát biểu của Hàn Lâm viện Thụy Điển có nhấn mạnh đến "hành tŕnh đi sâu dễ t́m hiểu tâm hồn u uẩn sầu muộn của thành phố quê hương" của Orhan Pamuk mà điển h́nh là tác phẩm "Istambul". Cuốn sách này xoay quanh câu chuyện của một đứa trẻ, có suy nghĩ chín chắn trước tuổi, bị vây hăm giữa những rắc rối, những dằn vặt của một đời sống giữa một đại gia đ́nh đầy những bất đồng và luôn luôn căi vă xô xát. Đó là một ḍng họ giàu có và không sùng đạo lắm, sống ở một tầng nhà của một căn phố cao, nh́n xuống ḍng sông Bosphorus với phong cảnh thật đẹp đẽ tráng lệ của một khu vực sang trong nhất thành phố. Nhân vật chủ đạo thồng trị ḍng họ là bà nội đứa bé, một người đàn bà mập mạp và luôn ban lệnh trên giường ngủ. Bà luôn luôn kêu ca trăn trở hết vấn đề này qua vấn nạn khác từ những cậu con trai phung phí xa hoa, đến những xích mích căi cọ của người trong ḍng tộc, rồi đời sống hôn nhân không ḥa thuận của cha mẹ đứa bé, rồi sự sùng bái Hồi giáo quá đáng của những đầy tớ gia nhân.

Ông như bị phân tâm giữa hai hiện thực- một từ nội tâm, hai là đời sống bên ngoài – nên đă có bút pháp để mô tả một thế giới thứ hai hiện hữu từ thế giới thứ nhất có thực của đời sống. Thế giới thứ hai này được tạo h́nh từ những đào sâu vào thế giới thực của đứa bé. Một cảnh tượng khác lạ lôi kéo người đọc vào, một thế giới riêng của mơ hồ, của những căn pḥng bất động âm u chật chội với quang cảnh lạnh lùng, những bàn ghế xa xỉ bám bụi, những cỗ dương cầm ít ai xử dụng, những tủ kính hào nhoáng đầy ắp đồ vật chưng bày vô vị, những khung ảnh khoe khoang nghi thức. Và trong không khí riêng ấy, con người như bị cách biệt với thế giới đầy ánh sáng sinh động bên ngoài.

Orhan Pamuk đưa người đọc vào một thành phố Istambul mục nát những năm của thập niên 60 đến 80. Những ngôi lâu đài gỗ của thế kỷ 19 bị đốt phá để thay thế bằng những căn nhà h́nh khối bê-tông. Rồi những chiếc tàu chở dầu đụng nhau trong đêm tối cháy sáng rực trên ḍng sông. Rồi khung cảnh hỗn loạn của thành phố bất an nơi những kẻ khủng bố đe dọa mọi người. Rồi những cuộc nổi loạn giả tạo được tŕnh diễn để rồi thực sự thành những cuộc chém giết tàn bạo. Rồi những đường phố nhà cửa của người Hi lạp và Armenian bị cướp phá. Rồi phong cảnh tiêu điều của thnah phố với những bầy chó gầy ốm lang thang. Rồi cảnh những người phu khuân vác quị ḿnh lảo đảo mang nặng những kiện hàng to quá khổ. Tất cả, là những biến cố của quặn ḿnh thay đổi, của phân vân giữa sự lựa chọn của sự nối tiếp truyền thống hay thay đổi theo Tây phương, của hiện đại hóa hay giữ ǵn văn minh Hồi Giáo.

Tác giả đă đùa giỡn khi nói: "Tôi diễn tả Istambul khi tôi mô tả chính tôi, cũng như tôi diễn tả chính tôi khi mô tả Istambul" Hồi kư Istambul đầy ắp tính hoài niệm, pha lẫn t́nh mê đắm, dù là tư liệu nhưng không phải là sự khoe khoang chính ḿnh. Tác phẩm là tiếng gọi trở về tuổi thơ, của niềm hân hoan được giăi bày tấm ḷng của một người yêu quê hương tha thiết… Tác giả coi định mệnh của Istambul là định mệnh của ôngv́: "tôi gắn liền với Istambul bởi nó đă tạo tôi như con người tôi vậy."

Một tác phẩm khác của Orhan Pamuk, "Snow" (Tuyết), mà có người cho rằng là thông điệp của một thời đại mà tôn giáo và ư thức hệ của nó bị cáo chung. "Snow" là tên của một bài thơ của nhân vật chính trong truyện. Khung cảnh chính của truyện là thành phố Kars, một thị trấn xa xăm nằm ở miền Đông Bắc nước Thổ. Nhân vật chính tên là Kerim Alakusoglu, nhưng thường được gọi với tên vắn tắt là Ka. Ông này thuộc một gia đ́nh khá giả, được giáo dục theo phong cách Tây Phương và đă sống lưu lạc xa quê hương ở Franfurt từ khoảng 12 năm nay. Ông về thăm lại quê hương, đến ở thành phố Kars để đưa đám tang mẹ và cũng nhân thể ngắm tuyết rơi ở quê hương. Dịp đó anh nhận viết một phóng sự về cuộc bầu cử hội đồng thành phố này và điều tra về sự kiện có khá nhiều phụ nữ tự sát v́ nghe đâu v́ không chịu được những áp lực không cho phép chùm khăn choàng đầu.

Một cách ngẫu nhiên, Ka đă dính líu vào những xung đột chính trị đẫm máu, những cuộc ám sát, khủng bố. Ông chứng kiến cảnh một viên giám đốc học chính bị ám sát bằng súng từ một thanh niên trẻ. Cũng như ông đă gặp người thủ lĩnh Hồi giáo quá khích tên Blue chống chính quyền độc tài, chống lại những vận động theo đuổi nền văn minh Tây phương. Ông cũng bị hăm dọa tới tính mạng v́ bài báo buộc tội ông vô thần mà tự nhận là thi sĩ gieo những tư tưởng độc hại cho người dân ở thành phố nhỏ này. Cũng tại đây, ông có một cuộc t́nh với người yêu xưa cũ tên Ipek, một người mà ông mong muốn sẽ theo ḿnh về lại Frankfurt trong một ước vọng hạnh phúc êm ái. Câu chuyện bắt đầu với cơn băo tuyết bao trùm thành phố làm mọi sinh hoạt ngưng trệ và đời sống tại đây như một ốc đảo cô lập với cả thế giới bên ngoài. "Tuyết "cũng là tên tập thơ gồm 19 bài mà ông làm trong suốt thời gian tham dự vào những biến động. Những bài thơ này được sáng tác trong nỗi niềm hoài niệm tuổi thơ với những kỷ niệm khôn nguôi trong trí nhớ.

Ka là người cô đơn và là kẻ chịu nhiều áp lực. Một bên là bị chính quyền, tuy có khuynh hướng đổi mới nhưng vẫn áp dụng những thủ đoạn xưa cũ tàn ác, bóp nghẹt tự do, theo dơi canh chừng. Một bên th́ bị những tín đồ Hồi giáo nghi ngờ coi như là một kẻ địch phải trừ khử. Một bên th́ bị giới truyền thông coi là ngây thơ, dễ bị lôi cuốn vào những âm mưu chính trị. Khi đi điều tra sự việc những người thiếu nữ tự tử, Ka gặp phải vô vàn những trở ngại. Những nạn nhân th́ không tin tưởng v́ họ cho Ka là kẻ không tín ngưỡng, chính quyền th́ ngăn chân không muốn tin tức phổ biến tới báo chí Tây Phương. Nhưng trong cuộc t́nh với Ipek, t́nh cảm nồng nàn khơi lại từ mối t́nh đầu, và qua sự chứng kiến cảnh và người ở Kars, Ka lại làm thơ trở lại với bừng bừng xúc cảm sau một thời kỳ đóng băng xơ cứng. Tập thơ "Tuyết" là những ghi chép lại trong kư ức những phần đời tuy có đen tối nhưng vẫn có vẻ lăng mạn của những đóa tuyết sáu cạnh trắng xóa khoảng trời…

Một tiểu thuyết trinh thám khác biệt, một không gian của một thành phố Istambul mê sảng, một cuộc hành tŕnh lang thang đi t́m một nhân dáng vô vọng. "The black book" (Sách đen), một tiểu thuyết của Orhan Pamukđem lại những đặc tính của một chuyện kể hào hứng. Galip người đi truy t́m Ruya, người vợ bị mất tích một cách thần bí. Celal, nhà b́nh luận báo chí nổi tiếng, em trai của Ruya và cũng là em họ của Galip, cũng bị thất lạc. Hiển nhiên hai sự kiện này có nhiều liên quan với nhau. Khi Galip xem xét cẩn thận những ḍng chữ để lại của Celal, một cảm giác như đang đọc những trang kinh thánh để thấy ḿnh thâm nhập vào nhóm người cuồng tín tin tưởng vào những lời tiên tri của Celal nói rằng sẽ có một cứu tinh Mác Xít gốc Hồi giáo. Câu chuyện trôi đi trong cái không khí huyền bí tạo dựng, là những bí mật làm thành những yếu tố của cuộc sống. Tác giả kết cấu cốt truyện với phương cách xen kẽ giữa mô tả sự kiện và phân tích tâm lư. Chúng ta thấy nổi lên sự khác biệt giữa tâm tính điên loạn của Galip và quan niệm hoa mỹ của Celal, cũng như khuynh hướng của thấp hèn và phương cách suy tưởng siêu h́nh mà căn bản từ con người bẩm sinh. Một biên tập viên của báo “The Observer“, Jonathan Beckman, đă nhận xét: "Cuốn sách này có thể là một bản t́nh ca cho Istambul, và là một phúng dụ tinh tế về thuyết giải cấu trúc, nhưng hơn thế nữa, nó là một sự ca tụng nghệ thuật kể chuyện ngày càng tỏ ra hiếm có trong thế giới đầy ứ những chuyện tầm phào vô nghĩa lư, “The Black Book" là một điên loạn ngọt ngào, tạo ám ảnh không nguôivà rất giàu có trong sáng tạo bất chợt, là những câu chuyện mang tính cổ tích cảm động nhưng đầy hóm hỉnh..."

Một tiểu thuyết khác "The White Castle", cái tôi thực sự soi vào gương để thấy một cái tôi khác, vừa là chính ḿnh nhưng lại không phải là ḿnh, như một cặp song sinh, có ḥa nhập nhưng cũng có đối nghịch. Nhân vật "tôi" là một người Ư ở thế kỷ 15, bị bắt cóc và đưa về Constantinople làm nô lệ cho một quan chức Thổ tên là Hoja. Một điều kỳ lạ là hai người, ông chủ và người nô lệ có diện mạo y hệt nhau. Hoja hứa sẽ trả lại tự di cho người Ư gia nhân này khi học hết được những sở trường mà ông này truyền đạt. Họ tiếp xúc, trao đổi, học hỏi lẫn nhau cho đến khi cả hai hầu như thành là một với tất cả suy nghĩ, hành động mà hai nền văn hóa pha trộn lại. Cuối truyện, người Ư trở về lại quê hương. Nhưng, người về là chính ông ta hay là Hoja? Không ai biết được chính xác để trả lời. Bởi, cả hai đă trở thành một, giống hệt nhau, từ trong ra ngoài, từ suy nghĩ đến hành động. Orhan Pamuk đă muốn nêu ra cái chủ ư của ḿnh khi nhân vật sultan đă nói trong tác phẩm: Có điều ǵ chứng tỏ mạnh mẽ hơn là dù ở nơi chốn nào cũng thế, giống hệt nhau và có thể tráo đổi vị trí cho nhau" Văn chương Việt có câu" ḿnh với ta tuy hai mà một. Ta với ḿnh tuy một mà hai". Có điều ǵ khác biệt , và có điều ǵ tương tự, khi chúng ta soi gương, nh́n và lập lại chính ḿnh?

Một tác phẩm khác, "My name is Red", có số lượng sách bán cao nhất của Orhan Pamuk. Trong bài phỏng vấn tác giả, ông đă thố lộ một vài điều về sáng tác này:

Hỏi: ông đă áp dụng những cách thế khác lạ để kể về câu chuyện qua nhiều phương cách tường thuật khác nhau. Thực tế rơ ràng trong sách, qua từng chương, là những âm dạng không đồng nhất. V́ sao ông lại xây dựng tiểu thuyết của ḿnh theo lề lối ấy? Ông phải trực diện với những khó khăn phải vượt qua nào khi lựa chọn phong cách văn chương như vậy?

Orhan Pamuk: Rất thích thú với tôi khi tôi giả dạng được những nhân vật của ḿnh. Tôi ưa khám phá âm giọng của một nhà họa sĩ Ottoman, một người mẹ của hai đứa trẻ đang đi t́m kiếm người chồng của ḿnh, rồi giọng nói của hai đứa trẻ thơ, rồi âm thanh ma quỉ của một tên giết người, đến lời tự thuật của một người đàn ông trên con đường đến thiên đàng. Trong những chuyện kể của tôi, không chỉ riêng nhân vật, mà cả đến sự vật và màu sắc cũng có tiếng nói. Tôi nghĩ rằng những âm thanh riêng biệt ấy sẽ tạo ra một âm hưởng phong phú là biểu hiện cho cuộc sống thường nnhật của Istambul khoảng bốn trăm năm trước. Sự thay đổi ư niệm nhân sinh quan cũng biểu hiện những suy tư ray rứt chính yếu của tác phẩm, về góc nh́n từ vị trí của người thường chúng ta tương phản với góc cạnh nh́n ngắm của đấng tối cao. Tất cả những chi tiết ấy được nhắc đến từ sự liên quan giống như lối phối cảnh của hội họa. Những nhân vật của tôi sắp hàng thẳng trong một thế giới mà tầm nh́n hạn chế không c̣n hiện hữu và những nhân dáng ấy có thể có ngôn ngữ nói bằng chính âm giọng của ḿnh và cũng bằng nổi diễu cợt riêng ḿnh.

Hỏi : Ông tạo dựng một nhân vật- con trai của nữ anh hùng Shekure trong chuyện- mang tên Orhan. Có phải đó chính là cái “tôi" bị biến dạng của ông?

Orhan Pamuk:Orhan không phải là cái "Tôi" đối nghịch của tôi. Mà, anh ta chính là tôi. Hầu hết những chi tiết trong gia thoại về mối quan hệ giữa bà mẹ cô đơn và đưa con trai bắt nguồn từ chính kinh nghiệm bản thân tôi. Tôi đă giữ nguyên bản danh tính của mẹ tôi và các anh em trai trong câu chuyện. Sự đố kỵ ganh đua giữa anh em trong gia đ́nh, những trận căi lộn, ẩu đả lẫn nhau, những lần ḥa giải, những chuyện tranh giành t́nh thương của mẹ, chính là tự truyện đời tôi. Phương cách đem những chi tiết sống thực của tuổi thơ ấu vào trong chuyện lịch sử là cố ư của tôi mong sẽ tạo dựng được bề sâu có tính riêng tư cho nó. Cái khó của tiểu thuyết lịch sử không phải là cách diễn đạt qúa khứ được mô tả hoàn hảo trung thực, mà chính là liên kết được lịch sử với những điều tân kỳ, để phong phú hóa biến đồi quá khứ bằng óc tưởng tượng cũng như niềm xúc cảm từ kinh nghiệm cá nhân.

Nguyễn Mạnh Trinh
 

              [BANTIN]

HOME GIỚI THIỆU TỔNG QUÁT HỌC TR̀NH HỘI ĐỒNG GIẢNG HUẤN THƯ VIỆN SINH VIÊN VỤ BẢN TIN PHV
For any questions, send Email to:  phvpghh@aol.com
Copyright © 2003. PhatHocVienPGHH. All rights reserved.
Revised: 03/13/07